cis_banner_final_en.png
Tác động của sự gia tăng những bất ổn chính trị tới an ninh năng lượng trên thế giới hiện nay

02/07/2019


Tác động của sự gia tăng những bất ổn chính trị tới an ninh năng lượng trên thế giới hiện nay



PGS, TS Nguyễn Thị Quế*
Tóm tắt
Hiện nay môi trường chính trị thế giới đang ngày càng trở nên bất ổn định. Bất ổn chính trị và các vụ biểu tình bạo lực liên tục bùng phát, đặc biệt là ở những quốc gia rơi vào khủng hoảng và suy thoái kinh tế hoặc ngay cả ở những quốc gia đang bị cuốn theo làn sóng dân chủ hóa “Mùa xuân Ả Rập”. Nhiều mâu thuẫn, xung đột, “điểm nóng” trước đây vẫn tồn tại, chưa được giải quyết dứt điểm, tiếp tục đe dọa an ninh, ổn định khu vực và thế giới trong đó có an ninh năng lượng.
Từ khóa: Quan hệ quốc tế, Bất ổn chính trị, An ninh năng lượng
Abstract
The global political atmosphere has been become unstable. Political upraising's and violent protests occur at the high frequency, particularly in the countries with crisis or economic downturns, or in countries being influenced by the “Arab Spring”. Many conflicts, disputes, and unstable areas are still in the status quo, that threatens the security, stability in the region and the world, including energy security.
Key word: Global political instability, energy security 
*******
Năng lượng và an ninh năng lượng từ lâu đã trở thành nhân tố tác động trực tiếp đến sự phát triển kinh tế, xã hội hầu hết các quốc gia trên thế giới. Sự phân bố, mất cân bằng trong kết cấu năng lượng thế giới đã dẫn đến sự mất cân bằng trong khai thác, sử dụng năng lượng các quốc gia. Ngoài ra sự gia tăng bất ổn ở nhiều khu vực trên thế giới là một trong những nguyên nhân tác động đến an ninh năng lượng. Cụ thể như sau: 
V khu vực Trung Đông
Cuộc cách mạng Mùa xuân Ả Rập khởi phát tại Trung Đông cách đây gần 10 năm đang đặt ra những thách thức an ninh đối với một khu vực rộng lớn. Các nước Trung Đông vẫn chật vật giải bài toán an ninh khi bạo lực, xung đột vẫn bùng phát ở khắp nơi, từ Iraq, Syria, Yemen, Israel, Palestine. Những yếu tố dẫn tới sự mất ổn định này bao gồm sự suy yếu hoặc sụp đổ của các thể chế nhà nước; các cuộc chiến đẫm máu, leo thang và lan sang các vùng lãnh thổ lân cận; các cuộc khủng hoảng nhân đạo và sự lây lan của chủ nghĩa khủng bố. Thật không may, sự can thiệp của các thế lực bên ngoài vào công việc nội bộ của các nước ở khu vực Trung Đông đã không mang lại kết quả như mong muốn mà nó còn làm suy yếu cấu trúc an ninh tại khu vực này nói chung và an ninh năng lượng nói riêng. Bởi vì một trong những đặc trưng của Trung Đông là trữ lượng dầu lửa luôn đứng hàng nhất nhì. Trữ lượng dầu lửa của khu vực này chiếm khoảng ¾ tổng trữ lượng khoảng 1.150 tỷ thùng dầu của thế giới hiện nay, trong đó, ẢRập Xêút: 264 tỷ thùng; Iran: 131 tỷ thùng; Iraq: 115 tỷ thùng và các Tiểu vương quốc Arập thống nhất (UAE), Côoét, mỗi nơi 98 tỷ thùng,v.v., trong khi trữ lượng của Nga, nhà xuất khẩu dầu khí khá lớn trên thế giới, cũng chỉ có 69 tỷ thùng. Cùng với dầu mỏ, ba nước ở Trung Đông, là Angiêri, Cata và Iran chiếm tới 40% trữ lượng khí đốt trên thế giới, các nước Ai Cập, Iraq, ẢRập Xêút, v.v. đều có tên trong 10 quốc gia hàng đầu thế giới sở hữu loại nhiên liệu ấy
2.
Dầu khí là nguyên nhân của hàng loạt cuộc chiến tranh, xung đột trong lịch sử hiện đại ở Trung Đông, từ cuộc chiến Iran-Iraq, đến chiến tranh vùng Vịnh lần thứ nhất (Tháng 8/1990) giữa Iraq và liên quân hơn 30 quốc gia do Mỹ lãnh đạo để giải phóng Côoét. Thời điểm này, Liên hợp quốc áp dụng lệnh cấm xuất khẩu dầu toàn phần đối với Iraq và Côoét. Chính Lệnh cấm vận này đã lấy đi của thị trường dầu mỏ thế giới gần 5 triệu thùng mỗi ngày, tạo ra cơn sốt dầu, khiến giá tăng cao, mỗi thùng dầu đắt gấp đôi chỉ trong vòng 2 tháng, từ 17 USD lên 36 USD mỗi thùng. Chỉ khi lực lượng Liên quân do Mỹ lãnh đạo đưa quân vào giải phóng Côoét, tình trạng thiếu nguồn cung mới chấm dứt và giá bắt đầu hạ
3.Tiếp đó, trong Chiến tranh Vùng vịnh lần thứ hai, tình trạng bạo lực chống chiếm đóng khiến Iraq gặp khó khăn trong việc tận dụng các tài sản dầu mỏ.
Xung đột ở Dafour của Xuđăng, hoặc những lần rải thảm gươm giáo ở Kurdistan thuộc miền bắc Iraq, v.v.. Xung đột Syria không chỉ đơn thuần là mâu thuẫn và bạo lực giữa các phe phái trong lòng đất nước mà còn là cuộc đối đầu giữa các nhóm nước ở Trung Đông và một phần nào đó phản ánh sự cạnh tranh trực tiếp giữa các cường quốc
5. Cuộc chiến Syria khó có thể được giải quyết sớm khi hai bên lực lượng chính phủ và phe nổi dậy không thể đánh bại lẫn nhau. Hơn nữa, mỗi bên đều có sự hậu thuẫn của các cường quốc lớn gồm: Mỹ, Nga, Iran, Saudi Arabia và hiện nay là Thổ Nhĩ Kỳ. Hoạt động can thiệp quân sự đã kéo dài cuộc nội chiến và làm tăng tình trạng bế tắc. Theo nghiên cứu của Ricardo Real P.Sousa, "nếu có sự can thiệp bên ngoài nhằm vào cả hai phía thì xung đột sẽ kéo dài hơn đáng kể”6. Cho tới thời điểm này cuộc chiến ở Syria đang dần đi đến hồi kết và Chính phủ của ông Bashar al-Assad đã giành chiến thắng. Ngoài ra, việc Mỹ rút quân khỏi Syria khiến Thổ Nhĩ Kỳ quyết tâm hơn trong việc triển khai binh lính để loại bỏ ảnh hưởng của người Kurd ở biên giới giữa nước này với Syria. Động thái này có thể dẫn đến bùng nổ xung đột quân sự trực tiếp giữa Thổ Nhĩ Kỳ với các lực lượng người Kurd trong thời gian tới. Việc rút quân đột ngột khỏi Syria của Mỹ còn có thể khiến những tàn tích của IS ở khu vực phía Đông Syria trỗi dậy. Vì vậy, cuộc xung đột Syria vẫn là một điểm nóng tiềm ẩn nhiều rủi ro về an ninh, trong đó ảnh hưởng tới an ninh năng lượng toàn cầu.
Thêm vào sự bất ổn của Trung Đông phải kể đến cuộc nội chiến diễn biến hết sức phức tạp ở Yemen. Nguyên nhân sâu xa của các cuộc xung đột hiện tại ở Yemen có liên quan đến một cuộc chiến tranh giành quyền lực giữa người Sunni cai trị Ả Rập Saudi và người Hồi giáo Shiite nắm quyền ở Iran. Những cuộc chiến tranh không ngừng nghỉ ở đây không chỉ khiến hàng triệu dân thường bỏ mạng mà còn là trở thành nơi nuôi dưỡng cho các nhóm cực đoan. Căng thẳng trong quan hệ giữa Saudi Arabia và Iran đã bùng phát thành một cuộc khủng hoảng ngoại giao toàn diện khi Riyadh và các đồng minh Arab Hồi giáo dòng Shi’ite cắt đứt hoặc hạ thấp quan hệ ngoại giao với Iran. Cộng hòa Hồi giáo Iran và Vương quốc Saudi Arabia đều tự coi mình là người lãnh đạo và bảo vệ hai khối cộng đồng Hồi giáo riêng rẽ Shi’ite và Sunni, khiến dư luận cảm thấy trong mỗi cuộc xung đột, từ Liban tới Yemen hay Syria, Iraq đều mang bóng dáng một cuộc đối đầu giữa hai khối đối địch
8. Cuộc đối đầu này đang làm tình hình thêm mất ổn định và gia tăng nguy cơ đối với toàn bộ khu vực. Sự căng thẳng hiện nay trong quan hệ giữa Saudi Arabia và Iran chỉ là một miếng ghép nhỏ trong bức tranh cạnh tranh địa chính trị ngày càng khốc liệt tại khu vực.
Mặt khác chính phủ Iran đang phải xử lý những thách thức cả trong nước lẫn quốc tế căng thẳng nhất, ít nhất là trong vòng một thập kỷ trở lại đây. Sau khi Mỹ quyết định tái áp đặt các biện pháp trừng phạt kinh tế nhằm vào Iran vào tháng 11năm 2018 làm cho sản lượng xuất khẩu dầu của Iran đã giảm xuống còn khoảng một triệu thùng mỗi ngày, ít hơn đáng kể so với sản lượng 2,5 triệu thùng hồi đầu năm. Diễn tiến này đã ảnh hưởng mạnh đến nền kinh tế vốn phụ thuộc khá nhiều vào xuất khẩu dầu mỏ của Iran. Theo dự báo của Quỹ Tiền tệ quốc tế, tăng trưởng của Iran chỉ đạt 1,5% trong năm 2018 và khoảng 3,5% trong năm 2019 thay vì dự báo 4% được đưa ra trước đó... khiến Chính phủ Iran phải đối mặt với một năm đầy thách thức trước mắt
9. Sau khi Chính phủ Mỹ thông báo chấm dứt cấp quy chế miễn trừ mua dầu của Iran cho các nước được miễn trừ, kể từ đầu tháng 5, giá dầu mỏ trên thị trường bất ngờ tăng vọt. Điều này phản ánh tâm lý lo ngại của giới đầu tư về việc thiếu hụt nguồn cung dầu khi Iran bị siết chặt vòng vây cấm vận, ảnh hưởng rất lớn đến an ninh năng lượng trên thế giới. Theo Bloomberg, trong phiên giao dịch ngày 23-4, giá dầu WTI giao tháng 6-2019 giao dịch ở mức lên 66 USD/thùng, trong khi giá dầu Brent giao cùng tháng tăng vọt lên 75 USD/thùng. Đây là mức tăng cao nhất kể từ tháng 11-2018, cũng là thời điểm Mỹ tái áp đặt trừng phạt đối với xuất khẩu dầu thô của Iran nhưng cấp quy chế miễn trừ cho 8 quốc gia và vùng lãnh thổ được phép tiếp tục mua dầu của Iran gồm Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan, Thổ Nhĩ Kỳ, Italy và Hy Lạp10. Việc Mỹ cấm các nước nhập khẩu dầu từ Iran có thể tiếp tục có tác động lớn đến các thị trường tài chính, vì nguồn cung dầu bị ảnh hưởng lên tới 800.000 thùng/ngày. Những bất ổn xung quanh nguồn cung đã khiến thị trường dầu mỏ chao đảo và hệ quả là các thị trường khác cũng trở nên bất ổn11.
Ngày 15/7/2016, âm mưu đảo chính ở Thổ Nhĩ Kỳ là minh chứng cho thấy cuộc khủng hoảng ở Trung Đông đang lan rộng và xa hơn. Hậu quả của nó đã khiến ít nhất 260 người thiệt mạng và 2.196 người bị thương. Sau cuộc binh biến bất thành, tại Thổ Nhĩ Kỳ gần như tất cả những nguyên tắc nền tảng của tự do - dân chủ truyền thống phương Tây đã bị vô hiệu hóa. Một nền chuyên chính đã chi phối mọi sinh hoạt trong đời sống chính trị tại quốc gia này. Chính quyền Erdogan ngày càng tạo ra hố sâu ngăn cách với các đồng minh chiến lược của mình. Mặc dù không phải nước sản xuất dầu lớn trên thế giới nhưng Thổ Nhĩ Kỳ lại tập trung nhiều đầu mối đường ống dẫn dầu từ khu vực Trung Đông, Trung Á và Nga sang châu Âu. Đặc biệt, nước này nắm “yết hầu” là eo biển Bosporus trên đường vận chuyển dầu từ Biển Đen qua biển Marmara, ra biển Aegea rồi ra Địa Trung Hải, tới châu Âu và đi xa hơn nữa. Trong bối cảnh thị trường dầu khí đầy bất ổn như hiện nay, với giá cả lên xuống thất thường do tác động của vô vàn yếu tố, thì cuộc khủng hoảng chính trị với âm mưu đảo chính vừa qua đã ảnh hưởng không ít đến sản xuất, chế biến, vận chuyển quá cảnh dầu khí ở Thổ Nhĩ Kỳ
12.
Trong bức tranh toàn cảnh về sự bất ổn tại Trung Đông không thể không đề cập đến sự trỗi dậy mạnh mẽ của Tổ chức IS tự xưng từ tháng 6/2014. Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Chuck Hagel khi còn đương chức đã nhận định rằng, IS vượt xa những nhóm khủng bố thông thường, kết hợp giữa ý thức hệ và chiến thuật tinh vi về quân sự, có nguồn lực tài chính dồi dào
13. Có thể thấy, IS cũng chính là nhân tố khiến cho cục diện cuộc nội chiến kéo dài hơn 5 năm qua leo thang cực kỳ phức tạp, khi đã lôi kéo sự can thiệp trực tiếp của các quốc gia ngoài khu vực can dự sâu hơn vào cuộc nội chiến, đứng đầu là Mỹ, Nga và một số nước phương Tây.
Góp lửa cho lò nhiệt Trung Đông còn phải kể đến cuộc khủng hoảng ngoại giao bắt đầu từ ngày 5/6/2017 khi Ả rập Saudi, Ai Cập, các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) và Bahrain đồng loạt tuyên bố cắt đứt quan hệ ngoại giao với Qatar. Tiếp đó, một loạt các nước Yemen, Libya, Gabon, Mauritania, Maldives gia nhập những quốc gia cắt đứt quan hệ ngoại giao với Qatar với cáo buộc nước này “bảo trợ khủng bố”. Mặc dù nguy cơ về một cuộc “chiến tranh vùng Vịnh” mới khó có thể xảy ra, song tình trạng mất đoàn kết trong các nước Ả Rập và vùng Vịnh sẽ làm suy yếu những nỗ lực giải quyết các vấn đề nóng tại đây và đặc biệt ảnh hưởng tới cuộc chiến chống khủng bố. Xung đột ngoại giao sẽ đẩy Qatar vào thế cô lập cả về ngoại giao và kinh tế trong khu vực, trong khi những quốc gia liên quan cũng khó tránh khỏi bị ảnh hưởng. Từ các yếu tố bất ổn đang hiện hữu như: nội chiến, mâu thuẫn sắc tộc, cạnh tranh ảnh hưởng giữa các quốc gia trong khu vực và sự nổi lên của IS khiến cho tình hình khu vực Trung Đông thời gian qua tiếp tục diễn biến phức tạp, khó dự đoán. Theo Cơ quan Thông tin năng lượng Hoa Kỳ, 72% lượng khí đốt xuất khẩu của Qatar đi đến châu Á qua đường biển. "Tuy nhiên, không có dấu hiệu cho thấy, các nước láng giềng của Qatar muốn leo thang cuộc khủng hoảng bằng cách chặn các tàu của họ"
14. Đây là cuộc khủng hoảng tồi tệ nhất trong quan hệ các nước vùng Vịnh kể từ khi Hội đồng hợp tác vùng Vịnh (GCC) thành lập từ năm 1981 tới nay. Căng thẳng của Qatar với các nước vùng Vịnh chắc chắn sẽ làm căng thẳng hơn tình hình khu vực Trung Đông, vốn đang đối mặt với nhiều thách thức như dư cung dầu mỏ, khủng bố, xung đột Syria,… GCC là một tổ chức khu vực bao gồm những quốc gia có tầm ảnh hưởng, tọa lạc ở khu vực chiến lược vùng Vịnh, với eo biển Hormuz trọng yếu nơi thông thương 30% lượng dầu mỏ thế giới giao dịch qua đường biển. Mâu thuẫn giữa Qatar và các nước GCC cũng làm phức tạp các nỗ lực giải quyết khủng hoảng Syria của cộng đồng quốc tế, gây chia rẽ sâu sắc hơn tới nội bộ các nước vùng Vịnh vốn có mâu thuẫn ngầm15. Cuộc khủng hoảng vùng Vịnh đang có nguy cơ nóng thêm, trong bối cảnh các nước trong khu vực vẫn tiếp tục duy trì các biện pháp tẩy chay đối với Qatar. Ngược lại, Qatar cũng không có ý định nhân nhượng. Hai bên đã có những biện pháp trừng phạt kinh tế lẫn nhau. Trong những ngày cuối năm 2018, Qatar cũng tuyên bố sẽ rút khỏi Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ (OPEC).
Về khu vực Trung Á
Khu vực này được coi là trọng tâm của các chương trình nghị sự ngoại giao toàn cầu do vị trí địa chính trị quan trọng, đã và đang là nơi tranh giành ảnh hưởng giữa các cường quốc, đặc biệt là Mỹ, Nga và Trung Quốc. Đây là một khu vực kinh tế năng động, trữ lượng dầu mỏ, khí đốt dồi dào, các nước trong khu vực cũng có vai trò đặc biệt trong việc thực hiện chiến lược chống chủ nghĩa khủng bố. Trong những năm gần đây, khi nhu cầu tiêu thụ dầu mỏ của thế giới tăng mạnh, đặc biệt trước sự trỗi dậy mạnh mẽ của các nền kinh tế mới nổi như Trung Quốc, Ấn Độ thì Trung Á ngày càng thu hút sự có mặt và cạnh tranh gay gắt của các nước lớn. Giới phân tích cho rằng, ai giành được quyền kiểm soát nguồn dầu mỏ tại đây, người đó sẽ đứng vững ở Trung Đông, Trung Á cũng như các khu vực khác trên thế giới
16. Chính vì vậy, thời gian qua, Trung Á cũng là điểm đến thăm thường xuyên của nhiều nhà lãnh đạo thế giới. Khu vực này cũng không hề yên ả khi những nước như Kazakhstan, Azerbaijan, Tajikistan và Ukraine đã trải qua xung đột nội bộ ở những mức độ khác nhau. Khó khăn kinh tế khơi dậy sự bất mãn của người dân đối với các chế độ độc tài ở Trung Á, làm tăng khả năng dẫn tới sự mất ổn định xã hội và kích động những tổ chức cực đoan, quá khích. Theo nhật báo Sankei của Nhật Bản ngày 3/2/2016, sự hỗn loạn đang ngày càng lan rộng tại những quốc gia Trung Á vốn duy trì chế độ độc tài hơn 20 năm, cùng với giá dầu thô trên thị trường thế giới hiện ở mức rất thấp và nước Nga phải đối mặt với khả năng bị khủng hoảng kinh tế. Mặt khác, vốn là các nền kinh tế phụ thuộc vào dầu mỏ và nền kinh tế nước Nga, những nước trong khu vực Trung Á cũng gặp phải nhiều khó khăn. Cụ thể, tại Kazakhstan đang xuất hiện ngày càng nhiều hành động chống đối chính phủ bất thường, liên quan tới việc đồng nội tệ của nước này mất giá quá nhanh. Chỉ trong vòng một năm, đồng nội tệ của Kazakhstan mất giá tới 50% so với đồng Dollar. Nền kinh tế của Uzbekistan và Tajikistan, phụ thuộc vào nguồn ngoại tệ từ lực lượng lao động tại Nga gửi về, cũng lao đao do nguồn ngoại tệ giảm, nguyên nhân là bởi nền kinh tế Nga gặp khó khăn và đồng Ruble mất giá. Tajikistan, nước có nguồn tiền từ lực lượng lao động tại nước ngoài (chủ yếu là tại Nga) gửi về chiếm tới 40% GDP, phải hứng chịu thiệt hại nặng nề khi tổng số tiền lao động gửi về trong năm 2015 giảm tới 40% so với năm 2014. Lượng tiền gửi về Uzbekistan cũng giảm tới 50%. Đồng tiền của Tajikistan mất giá 40%. Tỷ giá chính thức của đồng nội tệ Uzbekistan ổn định, song tỷ giá thực tế tại thị trường đã giảm tới hơn 5%17.  Khủng hoảng chính trị cũng dẫn tới cuộc nội chiến ở Ukraine và sự ra đời của 2 nước Cộng hòa tự xưng là Cộng hòa Nhân dân Donetsk (DPR) và Cộng hòa Nhân dân Lugansk (LPR) đã khiến người ta phải chú ý đến một số phong trào đòi độc lập hoặc đòi sát nhập ở các nước Cộng hòa thuộc Liên Xô cũ. Quan hệ giữa Nga và Ukraine đã xấu đi đáng kể kể từ khi Nga sáp nhập bán đảo Crimea vào năm 2014 và quan hệ Nga - Ukraine “nóng” trở lại khi ngày 03-12-2018, Tổng thống Ukraine P. Poroshenko trình Quốc hội một dự luật khẩn về việc chấm dứt Hiệp ước hữu nghị, hợp tác và đối tác giữa Nga và Ukraine. Trước đó, ngày 25-11-2018, các tàu Nga đã nổ súng và bắt ba tàu hải quân Ukraine cùng thủy thủ đoàn ở eo biển Kerch, nối biển Đen và biển Avoz, gần Crimea, với cáo buộc tàu hải quân Ukraine vi phạm lãnh hải Nga, phớt lờ các yêu cầu dừng lại và thực hiện những hành động nguy hiểm. Ukraine đã ban hành thiết quân luật 30 ngày, kêu gọi các đồng minh phương Tây ủng hộ và gia tăng các biện pháp trừng phạt Nga. Vụ việc cũng dẫn đến hàng loạt động thái căng thẳng khác, gây ra lo ngại về cuộc đối đầu căng thẳng giữa hai nước láng giềng18.
Hiện nay Cuộc tranh giành ảnh hưởng và cuộc chiến năng lượng tại Trung Á vẫn đang diễn ra và sẽ càng khốc liệt hơn trong giai đoạn hậu khủng hoảng tài chính toàn cầu, khi các nền kinh tế bắt đầu hồi phục và phát triển
Về  khu vực Đông Á
Các điểm nóng ở khu vực này như vấn đề tranh chấp chủ quyền tại Biển Đông, vấn đề hạt nhân trên bán đảo Triều Tiên,… vẫn đang tiếp tục diễn ra căng thẳng trong những năm gần đây.
Một trong những vấn đề nổi cộm của khu vực đang được cả thế giới quan tâm là cuộc khủng hoảng hạt nhân trên bán đảo Triều Tiên. Cuộc khủng hoảng diễn ra từ những thập niên cuối cùng của thế kỷ XX nhưng đến nay vẫn chưa tìm được lối thoát. Đây là vấn đề liên quan đến lợi ích cộng đồng quốc tế, đặc biệt là các nước lớn như Mỹ, Nhật, Trung Quốc và Liên bang Nga. Những năm gần đây, căng thẳng trên bán đảo Triều Tiên không ngừng leo thang khi quốc gia này thể hiện quyết tâm phát triển vũ khí hạt nhân, và kèm theo hàng loạt vụ thử tên lửa. Các quốc gia Mỹ, Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản đều không mong đợi việc phải dùng đến biện pháp quân sự bởi rất có thể nó sẽ trở thành một “cuộc chiến thảm họa”. Nhưng ngày 12/6/2018 tại Singapore diễn ra cuộc gặp lịch sử giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Triều Tiên Kim Jong-un. Hai nhà lãnh đạo đã cam kết vượt qua những căng thẳng và thù địch trong nhiều thập kỷ qua giữa hai nước để mở ra một tương lai mới, xây dựng một cơ chế hòa bình lâu dài và ổn định trên Bán đảo Triều Tiên… Hai nhà lãnh đạo đã ký bản tuyên bố chung, đánh dấu thời khắc lịch sử - một chiến thắng ngoại giao quan trọng của Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Triều Tiên Kim Jong-un. Sau cuộc gặp lần đầu tiên này, Triều Tiên đã dừng thử vũ khí nhưng hai nước không đạt được tiến bộ đáng kể trong đàm phán phi hạt nhân hóa do bất đồng trong cách hiểu về khái niệm này. Đó cũng chính là lý do Tổng thống Donald Trump và nhà lãnh đạo Triều Tiên Kim Jong-un có cuộc gặp thượng đỉnh lần thứ hai tại Hà Nội vào ngày 27 - 28/2
19. Đến với Hội nghị Thượng đỉnh lần thứ hai tại Hà Nội, Triều Tiên đã đề xuất những bước đi đầu tiên trong lộ trình phi hạt nhân hóa với một số cơ sở hạt nhân của nước này, đồng thời yêu cầu Mỹ có bước đi tương ứng bằng cách xóa bỏ một phần lệnh trừng phạt. Tuy nhiên, phía Mỹ lại yêu cầu Triều Tiên phải phi hạt nhân hóa toàn bộ mới tính tới việc dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt, hay nói cách khác là Washington vẫn giữ trừng phạt như “cây gậy” để áp đặt điều kiện tiên quyết với Bình Nhưỡng trong vấn đề hạt nhân.
Một trong những điểm nóng thu hút sự chú ý ở khu vực là tranh chấp chủ quyền ở Biển Đông. Tranh chấp Biển Đông là tranh chấp phức tạp, có nhiều bên tham gia, nhiều nước quan tâm nhất. Bởi vì trữ lượng dầu mỏ ở 
Biển Đông khoảng 17,7 tỷ tấn,  so với trữ lượng 13 tỷ tấn của Kuwait. Ngày 11 tháng 3 năm 1976, lần đầu tiên công ty dầu Philippines phát hiện một mỏ dầu ngoài khơi đảo Palawan. Mỏ dầu này đang cung cấp 15% lượng dầu mỏ tiêu thụ hàng năm ở Philippines. Một số nguồn khác cho rằng, trữ lượng dầu mỏ xác minh trong Biển Đông là 7,5 tỷ thùng. Trung Quốc gọi Biển Đông là "vịnh Ba Tư thứ hai". Tập đoàn Khai thác dầu khí ngoài khơi Trung Quốc (CNOOC) dự tính chi 200 tỷ nhân dân tệ (tương đương 30 tỷ USD) trong vòng 20 năm để khai thác dầu khí trên khu vực Biển Đông, với độ sâu lên đến 2000 mét trong 5 năm tới với sản lượng khai thác 25 triệu tấn dầu và khí21. Vì vậy, Việc Trung Quốc cử hàng loạt tàu đánh cá cỡ lớn ra hoạt động tại Biển Đông, tiến hành tập trận, điều tàu chiến đến các vùng có tranh chấp, bắn cháy tàu cá của Việt Nam... là bước tiếp nối kế hoạch dài hạn nhằm khẳng định những “tuyên bố chủ quyền” của họ và tiến tới kiểm soát Biển Đông. Có thể thấy, Trung Quốc đã và đang theo đuổi một chiến lược bành trướng dài hạn tại Biển Đông. Những hành động này của Trung Quốc gây quan ngại trong cộng đồng quốc tế. Việc xác định chủ quyền của Trung Quốc trên Biển Đông là đi ngược lại Luật biển 1982 của Liên hợp quốc được nhiều nước thông qua và những mưu đồ của Trung Quốc ở Biển Đông đang ngày càng đe dọa cho an ninh ở khu vực, trong đó có an ninh năng lượng . Tranh chấp Biển Đông trở nên quyết liệt hơn khi có sự hiện diện của rất nhiều nước và nó mang tính địa - chiến lược hơn là các vấn đề thuần túy về chủ quyền và lợi ích kinh tế. Đến năm 2018, ASEAN và Trung Quốc đạt được thỏa thuận đàm phán về Bộ Quy tắc ứng xử của các bên ở Biển Đông (COC) cũng là một trong những tín hiệu tốt trong tổng thể bức tranh an ninh - chính trị thế giới. Đây là một bước tiến quan trọng hướng tới việc thu hẹp sự khác biệt giữa các bên. Văn bản này là cơ sở cho các cuộc đàm phán COC trong tương lai và hai bên cũng đã thống nhất các phương thức chính cho các cuộc đàm phán COC trong thời gian tới. Tiến trình đàm phán COC đã diễn ra trong hơn một thập niên qua, với nhiều khó khăn về các điều khoản cũng như tốc độ của các cuộc đàm phán. Tuy nhiên, trong những năm gần đây đã có những dấu hiệu rõ ràng về sự thống nhất quan điểm của ASEAN về vấn đề Biển Đông.
Năm 2018, quan hệ Mỹ - Trung Quốc chứng kiến những sóng gió chưa từng thấy trong lịch sử quan hệ hai nước. Về bản chất, những căng thẳng này xuất phát từ sự cạnh tranh chiến lược giữa hai cường quốc, khi Tổng thống Mỹ D. Trump muốn khôi phục vai trò của Mỹ trên trường quốc tế, trong khi Trung Quốc ngày càng mạnh lên, đe dọa vị thế cường quốc số một thế giới của Mỹ. Mỹ đã “nổ phát súng” đầu tiên trong cuộc chiến thương mại Mỹ - Trung Quốc từ hồi tháng 7-2018 và tổng cộng cho tới nay, Mỹ đã áp thuế đối với 250 tỷ USD hàng hóa từ Trung Quốc và đe dọa chuyển sang giai đoạn 3 với việc áp thuế lên khoảng 267 tỷ hàng nhập khẩu của Trung Quốc. Đáp trả, Trung Quốc đã áp thuế đối với 110 tỷ USD hàng hóa nhập khẩu từ Mỹ và cảnh báo về các biện pháp bổ sung có thể ảnh hưởng tới các công ty Mỹ hoạt động tại Trung Quốc. Giữa lúc chiến tranh thương mại leo thang, Tổng thống Mỹ D. Trump và Chủ tịch nước Trung Quốc Tập Cận Bình đầu tháng 12-2018 đã gặp nhau bên lề Hội nghị thượng đỉnh Nhóm các nền kinh tế phát triển hàng đầu thế giới (G-20) diễn ra tại Argentina, trong đó hai bên nhất trí tạm “đình chiến” về thương mại trong vòng 90 ngày để đàm phán, tạm ngưng kế hoạch áp thuế bổ sung từ ngày 01-01-2019
22. Thế giới đang chờ đợi kết quả từ các cuộc đàm phán này để xem hai nền kinh tế “khổng lồ” có thể đi đến một giải pháp đôi bên cùng có lợi hay không. Bên cạnh đó, cuộc cạnh tranh chiến lược toàn diện giữa Mỹ và Trung Quốc còn thể hiện trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế và an ninh năng lượng. Không chỉ có chiến tranh thương mại, quan hệ Mỹ - Trung Quốc còn xung đột ở một loạt vấn đề khác. Việc Trung Quốc đẩy mạnh tầm với và sức ảnh hưởng toàn cầu thông qua chiến lược “Vành đai, Con đường” đã khiến Mỹ đặc biệt lo ngại, nhất là tại những quốc gia vốn được coi là đồng minh của Mỹ. Mỹ đã bắt đầu triển khai các biện pháp nhằm cạnh tranh với dự án này của Trung Quốc, trong đó có việc phát động một chương trình hỗ trợ phát triển kết cấu hạ tầng ở các nước đang phát triển.
Khu vực Bắc Phi
Năm 2011 là năm đầy biến động của thị trường dầu thế giới. Giá dầu đạt ngưỡng cao kỷ lục. Dầu WTI tăng tới hơn 100USD/thùng, trongkhi dầu Brent chạm mức 120USD/thùng, mức cao nhất kể từ thời điểm bắt đầu khủng hoảng tài chính toàn cầu 9/2008. Nguyên nhân là do cuộc nội chiến Lybia. Sản lượng khai thác của Lybia giảm hơn một nửa do bạo động và sự mất kiểm soát của Chính quyền tổng thống Cadafi đã đẩy các mỏ dầu mỏ và khí đốt ở đây vào tay phe đối lập. Lực lượng đối lập đã kiểm soát các cổng xuất khẩu dầu mỏ quan trọng Tobruk và Duetina. Với sản lượng khai thác 1,8 triệu thùng/ngày, Lybia xuất khẩu 90% lượng dầu khai thác, xuất khẩu sang nhiều nước châu Âu, trong đó có nhiều nước đang bên bờ khủng hoảng chính trị. Sự thiếu hụt dầu mỏ ở Lybia khiến các công ty dầu khí sẽ phải tìm nguồn cung tương tự của các nước có chất lượng dầu tốt tương tự Lybia như Nigeria, Angieri và vùng Biển Bắc để thay thế. Phương án này có thể làm tăng giá của các loại dầu chất lượng cao
23. Hiện nay, quốc gia Bắc Phi Lybia sau cuộc chính biến năm 2011 lật đổ Tổng thống Muammar Gaddafi vẫn đang trong tình trạng chia rẽ chính trị và bạo lực leo thang, khi tồn tại hai chính quyền ở miền Đông và miền Tây, với lực lượng vũ trang riêng.
Ngoài các điểm nóng trên, những mâu thuẫn nội tại tại một số nước có thể sẽ đạt đến đỉnh điểm vào năm tới, kéo theo những hệ lụy đáng kể. Ví dụ, khủng hoảng kinh tế tại Venezuela có thể sẽ diễn tiến xấu hơn trong năm 2019. Với lý do ngày 28/1/ 2019 Mỹ công bố loạt biện pháp cấm vận nhằm vào tập đoàn dầu khí quốc gia Venezuela (PDVSA), bao gồm đóng băng 7 tỷ USD tài sản của PDVSA ở Mỹ và giới hạn các giao dịch của tập đoàn này. Lệnh trừng phạt không cấm Mỹ nhập khẩu dầu Venezuela nhưng yêu cầu tiền mua hàng phải chuyển vào tài khoản mà Chính quyền Tổng thống Nicolas Maduro không thể tiếp cận,… Các quan chức Mỹ ước tính, lệnh trừng phạt có thể khiến Venezuela mất 11 tỷ USD từ xuất khẩu dầu mỏ trong năm tới. Tuy nhiên, một số nhà phân tích cho rằng, những đánh giá đó là quá mức. ..Venezuela sản xuất khoảng 1,1 triệu thùng dầu mỗi ngày, theo Tổ chức Các nước xuất khẩu Dầu mỏ (OPEC). Với lệnh cấm vận, Venezuela sẽ phải tìm thị trường khác cho 500.000 thùng dầu họ chuyển đến Mỹ hàng ngày
24.
Sự ổn định chính trị nội bộ của Ả rập Xê-út sau vụ mật vụ nước này sát hại một nhà báo tại Thổ Nhĩ Kỳ cũng là vấn đề đáng chú ý. Với phương Tây, đảm bảo tăng trưởng kinh tế và giải quyết những mâu thuẫn xã hội cũng là thách thức đối với Chính phủ các nước như Mỹ, Anh, Pháp, Đức…
Như vậy, năng lượng và an ninh năng lượng từ lâu đã trở thành nhân tố tác động trực tiếp đến sự phát triển kinh tế, xã hội hầu hết các quốc gia trên thế giới. Sự phân bố, mất cân bằng trong kết cấu năng lượng thế giới đã dẫn đến sự mất cân bằng trong khai thác, sử dụng năng lượng các quốc gia. Hiện tại, dầu mỏ, than đá và khí đốt vẫn là nguồn năng lượng chủ yếu, tác động đến mọi sinh hoạt, đời sống nhân loại. Tuy nhiên, các nguồn tài nguyên này có nguy cơ cạn kiệt trong 50 năm tới. Vì vậy, vấn đề nan giải và trong một vài thập niên tới là khả năng phát hiện và đưa vào sử dụng các nguồn năng lượng mới của thế giới. Theo đánh giá của nhiều chuyên gia, vẫn chỉ ở mức dự án tiền khả thi. Do vậy, sức ép về thiếu hụt năng lượng lại tiếp tục gia tăng, dù có nhiều quan điểm lạc quan, nhưng vấn đề an ninh năng lượng đối với nhân loại vẫn là vấn đề căng thẳng ít nhất là trong 3/4 thế kỷ XXI. Bên cạnh đó, vấn đề năng lượng và an ninh năng lượng vẫn không chỉ là vấn đề chuyên môn kỹ thuật thuần túy mà là vấn đề chính trị xã hội, vấn đề quan hệ quốc tế. Các cuộc xung đột thế kỷ XX đều gắn chặt với vấn đề năng lượng và an ninh năng lượng, tình trạng này càng rõ nét và căng thẳng hơn trong quan hệ quốc tế thập niên đầu thế kỷ XXI. Cuộc khủng hoảng năng lượng vẫn tiếp tục được dự báo, thậm chí mang tính phức tạp hơn. Trong bối cảnh đó, Việt Nam càng cần phải xây dựng một chiến lược hiệu quả về an ninh năng lượng cho quốc gia đến 100 năm tới
25./.

Tài liệu tham khảo
1. Đỗ Minh Cao (2006), Chiến lược Năng lượng của Trung Quốc những năm đầu thế kỷ XXI, Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc, Số 64
2. An ninh quốc tế trong thời đại toàn cầu hóa, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
3. Daniel Yergin (2008), Dầu mỏ, tiền bạc và quyền lực, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội.
4. Hương Giang, Khủng hoảng dầu mỏ không còn xa nữa, Báo Công Thương, ngày 20/6/2010.
5. Kim Ngọc (2003), Dầu mỏ, xung đột và kinh tế thế giới, Tạp chí Những vấn đề kinh tế thế giới, Số 3.
6. Nguyễn Anh Tuấn (2016),
Cuộc khủng hoảng giá dầu hiện nay: Xu hướng, nguyên nhân, tác động và giải pháp, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
 
* Nguyên Viện trưởng Viện Quan hệ Quốc tế, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh .

2 Phạm Phú Phúc (P/v TTXVN tại Trung Đông), “Trung Đông: Đạo Hồi, dầu lửa, chiến tranh, và… - Bài 2”, https://baotintuc.vn/ho-so/trung-dong-dao-hoi-dau-lua-chien-tranh-va-bai-2-20130608231518035.htm

3 “Các yếu tố tác động đến giá dầu thế giới”, http://www.hiephoixangdau.org/nd/kien-thuc/cac-yeu-to-tac-dong-den-gia-dau-the-gioi.html
5 Chu Đức Dũng & Nguyễn Mạnh Hùng (2014), Kinh tế và chính trị thế giới 2013, triển vọng 2014, Nxb. Khoa học xã hội, tr.141.
6 Ricardo Real P. Sousa (2014), “Effect of external interventions on conflict intensity”, http://web.isanet.org/Web/Conferences/FLACSO-ISA%20BuenosAires%202014/Archive/3052676b-944d-4b7c-8ef2-0f47459b0b84.pdf
8 Nguyệt Ánh (2016), “Trung Đông trước nguy cơ bất ổn mới”, http://baotintuc.vn/phan-tich-nhan-dinh/trung-dong-truoc-nguy-co-bat-on-moi-20160106163709840.htm, truy cập ngày 05/7/2017.
9 Hà Dung, “Dự báo những điểm nóng 2019”, http://baophapluat.vn/the-gioi/du-bao-nhung-diem-nong-2019-433151.html

10 Thanh Hằng (tổng hợp), “Mỹ siết chặt cấm vận Iran, giá dầu tăng vọt”, http://www.sggp.org.vn/my-siet-chat-cam-van-iran-gia-dau-tang-vot-588994.html

11 Kinh tế thế giới trước nỗi lo giá dầu tăng lên 100USD/thùng, https://nhipcaudautu.vn/the-gioi/kinh-te-the-gioi-truoc-noi-lo-gia-dau-tang-len-100usdthung-3328847/

12 S. Phương, “Năng lượng mới”, ttps://petrotimes.vn/vi-the-dau-khi-cua-tho-nhi-ky-thoi-hau-dao-chinh-451641.html
13 Ben Wolfgang & Maggie Ybarra (2014), “Hagel’s ominious terror warning: Beyond anything we’ve seen”, http://www.thedesertreview.com/hagels-ominous-terror-warning-beyond-anything-weve-seen/.
14. Hồng Vân, Theo The Washington Post, “Khủng hoảng Qatar ảnh hưởng đến kinh tế và cuộc sống hàng triệu người”, https://dantri.com.vn/kinh-doanh/khung-hoang-qatar-anh-huong-den-kinh-te-va-cuoc-song-hang-trieu-nguoi-20170607122255673.htm
15 Cựu Đại sứ Nguyễn Quang Khai: Vụ cô lập ngoại giao Qatar là "giọt nước tràn ly", http://kinhtedothi.vn/cuu-dai-su-nguyen-quang-khai-vu-co-lap-ngoai-giao-qatar-la-giot-nuoc-tran-ly-289980.html
16 Trường Sơn, “Cuộc chiến năng lượng ở Trung Á ngày một khốc liệt”, http://toquoc.vn/cuoc-chien-nang-luong-o-trung-a-ngay-mot-khoc-liet-9993696.htm
17 Hằng Phạm (Tổng hợp), (2016), “Kinh tế khó khăn, Trung Á ngày càng hỗn loạn”, http://baoquocte.vn/kinh-te-kho-khan-trung-a-ngay-cang-hon-loan-27186.htlm.
18 Đỗ Văn Chất, Phan Thị Thu Dung, Bộ Công an, “Đôi nét về bức tranh an ninh - chính trị thế giới năm 2018”, http://www.tapchicongsan.org.vn/Home/PrintStory.aspx?distribution=54391&print=true
22 Đỗ Văn Chất, Phan Thị Thu Dung, Bộ Công an, “Đôi nét về bức tranh an ninh - chính trị thế giới năm 2018”, http://www.tapchicongsan.org.vn/Home/PrintStory.aspx?distribution=54391&print=true
24 Phương Vũ, “Tác động của lệnh trừng phạt Mỹ áp đặt với tập đoàn dầu khí Venezuela”, https://vnexpress.net/the-gioi/tac-dong-cua-lenh-trung-phat-my-ap-dat-voi-tap-doan-dau-khi-venezuela-3875689.html

Bình luận của bạn