cis_banner_final_en.png
QUAN HỆ VIỆT NAM - ẤN ĐỘ: TỪ TRUYỀN THỐNG VỮNG BỀN ĐẾN HIỆN ĐẠI RỘNG MỞ

03/03/2020


QUAN HỆ VIỆT NAM - ẤN ĐỘ: TỪ TRUYỀN THỐNG VỮNG BỀN ĐẾN HIỆN ĐẠI RỘNG MỞ

Trung tâm Nghiên cứu Ấn Độ trân trọng giới thiệu bài nghiên cứu QUAN HỆ VIỆT NAM - ẤN ĐỘ: TỪ TRUYỀN THỐNG VỮNG BỀN ĐẾN HIỆN ĐẠI RỘNG MỞ của tác giả PGS, TS Lê Văn Toan, Giám đốc Sáng lập, Chủ tịch Hội đồng Khoa học Trung tâm Nghiên cứu Ấn Độ, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh.


1. Từ truyền thống vững bền
Quan hệ Việt Nam - Ấn Độ là mối quan hệ đặc sắc có mối quan hệ lịch sử văn minh lâu đời từ hơn 2000 năm nay. Mối quan hệ song phương giữa hai nước đã trải qua bốn làn sóng giao lưu, tiếp biến lớn, đặt nền tảng vững chắc cho sự phát triển lâu bền.
Một là, làn sóng giao lưu văn hóa Phật giáo Ấn Độ vào Việt Nam.
Đây là làn sóng giao lưu mà Đạo Phật Ấn Độ đã chủ động đến với Việt Nam bằng đường biển từ Ấn Độ Dương đến Biển Đông và cập bến Đồ Sơn, Hải Phòng, Việt Nam vào thời kỳ Asoka Đại đế (thế kỷ thứ III, trước Công nguyên) trước khi truyền sang Trung Quốc. Người Việt Nam giao lưu và tiếp biến Đạo Phật một cách dung dị vào cơ tầng văn hóa bản địa, bởi vì Đạo Phật vốn vừa là tôn giáo, vừa là triết học, có tư tưởng bình đẳng, bác ái, dân chủ, không đẳng cấp, phù hợp với tư tưởng văn hóa người Việt, vốn là dân tộc có tín ngưỡng đa thần nên dễ dàng tiếp nhận Phật giáo và làm cho Phật giáo có tính dân tộc. Các nhà sư Việt Nam đã tầm sư học đạo, tự lập nên các dòng Đạo Phật Việt Nam như Phái Thảo Đường vào thời Lý, Phái Trúc Lâm từ thời Trần, vừa để đối lập với Nho giáo, vừa để đối lập với Phật giáo Trung Hoa, và quan trọng hơn là dùng chính tư tưởng Phật giáo để điều chỉnh, cân đối các tư tưởng, tôn giáo ngoại lai phù hợp với tâm thức văn hóa con người Việt Nam. A. Einstein, nhà khoa học vĩ đại nhất của thế giới thế kỷ XX đã nói với Jawaharlal Nehru, Thủ tướng Ấn Độ, khi hai người gặp nhau trên đất Hoa Kỳ năm 1947 rằng: “Nếu có một tôn giáo nào đương đầu được mọi nhu cầu của khoa học hiện đại thì đó là Phật giáo”
[1]. Vì vậy, khi Đạo Phật gặp tư tưởng nhân ái, dân chủ khoan dung của Việt Nam thì dễ kết duyên và đơm hoa, kết trái.
Hai là, làn sóng giao lưu tiếp biến văn hóa Ấn Độ giáo vào Việt Nam.
Đây là làn sóng giao lưu tiếp biến mà Ấn Độ giáo (Hindu giáo) chủ động đến với Việt Nam bằng đường biển từ Ấn Độ Dương đến Biển Đông cập biển Đà Nẵng, Quảng Nam thuộc miền Trung, Việt Nam vào những năm đầu Công nguyên. Dấu ấn của sự giao lưu, tiếp biến văn hóa này còn để lại những đặc sản văn hóa, nghệ thuật, kiến trúc, điêu khắc của văn hóa Champa. Sự tiếp xúc của văn hóa Ấn - Chăm diễn ra bằng hai phương thức là truyền bá tôn giáo và di sản. Sự giao lưu, tiếp biến này diễn ra trên nhiều lĩnh vực: chữ viết, tín ngưỡng; nghệ thuật điêu khắc, kiến trúc; lịch pháp, văn học. Ngày nay, văn hóa phi vật thể như làn điệu dân ca Trung Nam Bộ, điệu múa Chăm vẫn được lưu truyền và phát triển; văn hóa vật thể như Thánh địa Mỹ Sơn (Quảng Nam, Đà Nẵng) vẫn trường tồn cùng tuế nguyệt và đang được trùng tu.
Ba là, làn sóng giao lưu, tiếp biến văn hóa Phù Nam của Việt Nam với văn hóa Ấn Độ
Đây là làn sóng giao lưu, tiếp biến mà văn hóa Bàlamôn Ấn Độ đóng vai trò chủ động.
Phù Nam là một quốc gia cổ trong lịch sử Việt Nam, thời hưng thịnh của vương quốc này bao gồm vùng đất phía Nam Trung Bộ kéo dài đến thung lũng sông Mê Nam (Thái Lan), đến thế kỷ thứ VII bị sáp nhập vào lãnh thổ Chân Lạp, cuối thế kỷ thứ VII, VIII, tách khỏi Chân Lạp để trở thành bộ phận của lãnh thổ Việt Nam. Từ xa xưa trong lịch sử, các đạo sĩ Bàlamôn Ấn Độ, tiêu biểu là đạo sĩ Kaunđinya (Hỗn Điền) đến vùng này phối hợp với cư dân bản địa tổ chức một quốc gia mô phỏng theo mô hình Ấn Độ trên các mặt: chính trị, thiết chế xã hội, đô thị hóa, giao thông, kỹ thuật, công nông nghiệp cùng hệ thống tôn giáo và các nền văn hóa trong đó có Bàlamôn giáo đóng vai trò chủ đạo. Ở khu vực này, văn hóa Óc Eo Việt Nam có nguồn gốc bản địa, được phát triển trên nền tảng văn hóa Sa Huỳnh đóng vai trò chủ đạo đã giao lưu, tiếp biến với văn hóa Ấn Độ. Kết quả của sự giao lưu tiếp biến đó vẫn hiện hữu đến ngày nay.
Bốn là, làn sóng giao lưu, tiếp biến thứ tư mà Hồ Chí Minh, anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới đóng vai trò khởi xướng và chủ đạo.
Văn hóa truyền thống Ấn Độ cổ đại và những tư tưởng mới của Ấn Độ đã được kết tinh trong tư tưởng của những vĩ nhân như đại thi hào Rabindranath Tagore, Thánh Mohandas Karamchand Gandhi, Thủ tướng Jawaharlal Nehru.
Trong quá trình đi tìm đường cứu nước, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tìm hiểu, gạn đục, khơi trong, chủ động tiếp nhận ánh sáng tư tưởng của thế giới, trong đó có tư tưởng Phật giáo, Hindu giáo, tư tưởng khai sáng của R. Tagore, tư tưởng bất bạo động của Thánh K. M. Gandhi và J. Nehru - một kiến trúc sư hàng đầu của Ấn Độ hiện đại - người mà năm 1942, Gandhi tuyên bố rằng, Nehru là người kế thừa ông, là người tốt nhất để thực hành đạo đức trong chính trị và tất nhiên, ông rất quan tâm đến người nghèo
[2].
Ngay từ năm 1921, Hồ Chí Minh đã nghiên cứu về Ấn Độ, về phong trào đấu tranh giải phóng Ấn Độ, đã viết nhiều bài về Ấn Độ như các bài: “Phong trào cách mạng ở Ấn Độ”
[3] đăng trên Tạp chí La Revue Communiste, số 18-19, tháng 8, 9-1921; “Phụ nữ phương Đông”[4] đăng trên Tạp chí Rabônhítxa, tiếng Nga năm 1924, “Phong trào công nhân ở Ấn Độ”[5] đăng trên Tập san Inprekorr, tiếng Pháp, năm 1928. Hồ Chí Minh đã chủ động gặp M. K. Gandhi, chủ động gặp thân sinh ra Nehru năm 1927 là Motilal Nehru, chủ động làm thơ gửi Nehru năm 1943 khi hai người cùng bị giam trong tù ngục, chủ động mời Nehru sang thăm Việt Nam năm 1954, và chủ động sang thăm Ấn Độ năm 1958.
Sự gặp gỡ, tương đồng về tư tưởng, về nhân cách văn hóa giữa Hồ Chí Minh với R. Tagore, với M. K. Gandhi, J. Nehru và những việc các vị đã làm cho Ấn Độ, cho Việt Nam là cội rễ, là nền tảng vững bền cho quan hệ Việt Nam - Ấn Độ không ngừng phát triển.
2. Đến hiện đại rộng mở
Gần nửa thế kỷ qua, kế thừa và phát huy những giá trị tốt đẹp trong truyền thống quan hệ, giao lưu, tiếp biến văn hóa, tư tưởng giữa hai quốc gia dân tộc, các thế hệ lãnh đạo và nhân dân hai nước đã không ngừng bồi đắp, vun xới quan hệ giữa hai nước, làm cho quan hệ song phương không ngừng phát triển từ đối tác chiến lược (2007) lên đối tác chiến lược toàn diện (2016).
Chúng ta có thể đánh giá khái quát về những thành quả quan hệ Việt Nam - Ấn Độ trong thời hiện đại rộng mở như sau:
Trong hơn nửa thế kỷ qua, thế giới có nhiều đổi thay, quan hệ song phương và đa phương ở nhiều nước có chuyển biến, thay đổi, nhưng quan hệ giữa Việt Nam và Ấn Độ vẫn thủy chung, trong sáng, không quanh co, trắc trở, luôn đơm hoa, kết trái, cho dù hai nước xa nhau về khoảng cách địa lý tự nhiên, chênh lệch quá lớn về diện tích, về dân số, khác nhau về chủng tộc, tôn giáo, về định hướng phát triển, về vai trò, vị thế trên thế giới.
Vậy những nhân tố nào, nền tảng nào, động lực nào tạo tác nên mối quan hệ thủy chung, trong sáng và không ngừng phát triển đó? Để trả lời cho câu hỏi này, chúng ta có thể khẳng định những điều sau:
Thứ nhất, mối quan hệ Việt Nam - Ấn Độ được nuôi dưỡng, bồi bổ từ nền tảng văn hóa, do hai nước có được sự giao lưu, tiếp biến văn hóa từ hơn 2.000 năm và luôn được kế thừa, bổ sung và phát triển.
Thứ hai, sự tương đồng trong tư tưởng khai sáng về chính trị, ngoại giao, bảo vệ và phát triển đất nước của các lãnh tụ đặt nền tảng vững chắc cho quan hệ song phương giữa hai nước là Hồ Chí Minh và M. K. Gandhi, Jawaharlal Nehru. Các thế hệ lãnh đạo Việt Nam và Ấn Độ cùng nhân dân hai nước luôn đoàn kết, kế thừa, phát triển.
Thứ ba, quan hệ Việt Nam - Ấn Độ được xây dựng đồng bộ từ cơ sở đến kiến trúc thượng tầng, mà sợi chỉ đỏ xuyên suốt là niềm tin chính trị. Xét trên bình diện quốc tế, có những quan hệ song phương rất sâu, nhưng nơi này, nơi khác, nhiều lúc lên bổng xuống trầm, quanh co, trắc trở, sáng nắng, chiều mưa, phải trả bằng giá đắt, đầy thương đau, còn quan hệ Việt Nam - Ấn Độ luôn vượt qua mọi thử thách, đặc biệt thủy chung, trong sáng. Giữa hai nước Việt Nam - Ấn Độ có độ tin cậy chính trị rất cao do giữa hai nước không có bất kỳ sự vướng mắc nào, và hơn nữa, lại có sự song trùng về lợi ích chiến lược, sẵn sàng tin tưởng, chia sẻ lẫn nhau trên hầu như tất cả các vấn đề song phương và đa phương, kể cả các vấn đề luôn nóng như vấn đề Biển Đông. Sự tin cậy chính trị đó luôn được củng cố thông qua việc hai bên thường xuyên trao đổi các đoàn cấp cao của Đảng, Nhà nước, Quốc hội, Chính phủ. Những năm gần đây, các đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, Chủ tịch Quốc hội, Thủ tướng, Phó Thủ tướng Chính phủ Việt Nam thường xuyên đến thăm Ấn Độ. Cũng tương tự như vậy, cả Tổng thống, Phó Tổng thống, Thủ tướng, Phó Thủ tướng, Chủ tịch Nghị viện Ấn Độ đã đến thăm Việt Nam. Những chuyến thăm cấp cao không những đặt nền tảng, tạo động lực cho việc triển khai các thỏa thuận hợp tác đã được ký kết mà còn thắt chặt thêm độ tin cậy chính trị giữa hai nước.
Thứ tư, nền tảng chính trị cho sự cởi mở môi trường, không gian phát triển của hai nước từ khi Việt Nam tiến hành công cuộc đổi mới năm 1986 và Ấn Độ tiến hành cải cách năm 1991 đã thật sự linh hoạt, thông thoáng. Hai nước đã đạt được những thành tựu phát triển đáng khích lệ trên nhiều bình diện: chính trị, ngoại giao, kinh tế, quốc phòng, an ninh, năng lượng, văn hóa, giáo dục, khoa học công nghệ và ngoại giao nhân dân. Việc Ấn Độ hiện thực hóa “chính sách Hướng Đông” thành “Hành động hướng Đông” để phù hợp với bối cảnh mới và tầm nhìn mới, trong đó, coi Việt Nam là trụ cột trong chính sách này là nhân tố quan trọng làm sâu sắc hơn quan hệ Việt Nam - Ấn Độ.
Gần nửa thế kỷ qua, quan hệ hữu nghị Việt Nam - Ấn Độ không ngừng phát triển, đã gặt hái được nhiều thành quả tốt đẹp, nhưng những gì đã đạt được vẫn chưa tương xứng với tiềm năng và kỳ vọng của hai nước. Trong khi đó, hai nước chúng ta đang đứng trước nhiều thời cơ và thách thức.
Thế giới hiện nay đang đứng trước bối cảnh mới với những diễn biến nổi bật sau:
- Toàn cầu hóa kinh tế ngày càng gia tăng, quá trình quốc tế hóa sản xuất và phân công lao động diễn ra sâu rộng. Việc tham gia vào mạng sản xuất và chuỗi giá trị toàn cầu trở thành tất yếu của các nền kinh tế.
- Những vấn đề chính trị, an ninh thế giới đang diễn ra nhiều biến động to lớn, phức tạp, khó lường, đan xen nhiều xu hướng khác nhau, vừa cạnh tranh, vừa ảnh hưởng, gia tăng độ khúc xạ, ảnh hưởng lẫn nhau giữa các quốc gia dân tộc. Nhiều vấn đề cùng nảy sinh như: an ninh truyền thống và phi truyền thống, an ninh môi trường, an ninh năng lượng, an ninh lương thực, thực phẩm; chủ nghĩa khủng bố quốc tế ngày càng mở rộng hành vi và ảnh hưởng; những diễn biến phức tạp ở Trung Đông; khủng hoảng trên Bán đảo Triều Tiên; căng thẳng giữa Nga - Mỹ, Nga - EU, Mỹ - Trung, Brexit ở Anh,… đang chứng tỏ một khuynh hướng bảo hộ trở lại, chủ nghĩa dân túy nổi dậy, tính thực dụng trong các quan hệ quốc tế đang chế ngự, chi phối lời nói và hành động nhiều khi bất nhất của các nguyên thủ quốc gia.
- Loài người đang tiến vào cuộc cách mạng công nghệ 4.0, tri thức và sở hữu trí tuệ ngày càng đóng vai trò quan trọng, trở thành nhân tố quyết định cho sự phát triển của xã hội loài người. Vì tốc độ phát triển nhanh chóng của khoa học công nghệ và chủ quyền gần như phổ quát của các quốc gia dân tộc, có nghĩa là, không có một quốc gia nào, một khu vực riêng lẻ nào sẽ thống trị thế giới về kinh tế, công nghệ hay dân số, do đó, loài người không bước vào một kỷ nguyên riêng biệt nào (kỷ nguyên Hoa Kỳ, kỷ nguyên Trung Quốc,…) mà đó là một kỷ nguyên toàn cầu.
- Khu vực châu Á - Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, đặc biệt là vấn đề Biển Đông, đang trở thành điểm nóng, đang đối đầu với Trung Quốc trong dòng xoáy quan hệ Mỹ - Trung.
- Các định chế quốc tế đang bị thách thức. Biểu hiện rõ nhất là việc Trung Quốc phớt lờ phán quyết của Tòa án Quốc tế về Luật Biển, coi thường luật pháp quốc tế, đơn phương diễn giải luật quốc tế trái với chuẩn mực chung và lợi ích chung của cộng đồng quốc tế, ngang nhiên đưa tàu khảo sát Hải Dương 8 cùng lực lượng hộ tống vào hoạt động trái phép trong vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa Việt Nam… là hành động nguy hiểm, đe dọa hòa bình, an ninh ở khu vực và quốc tế.
Trước bối cảnh mới, tầm nhìn mới đó, để phát triển quan hệ hữu nghị Việt Nam - Ấn Độ ngày càng vững chắc, ngoài việc tăng cường củng cố, phát triển sức mạnh quốc gia của mỗi nước, sáng tạo, thích nghi với hoàn cảnh mới, đa phương hóa, đa dạng hóa đối ngoại thì hai nước chúng ta phải tăng cường niềm tin chính trị, luôn bên nhau như lời phát biểu của cựu Tổng thống Ấn Độ Pranab Mukherjee trong Lễ Khai trương Trung tâm Nghiên cứu Ấn Độ, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh (15-9-2014) rằng: “Quan hệ hai nước chưa bao giờ tốt đẹp như ngày hôm nay… Để bảo vệ lợi ích chung như hòa bình và thịnh vượng, Ấn Độ và Việt Nam phải đứng cạnh nhau… Ấn Độ sẽ luôn là người bạn tin cậy và thủy chung của Việt Nam”
[6].
Khẳng định bằng tư tưởng, tình cảm, niềm tin, ý chí là rất quan trọng. Nhưng để tất cả điều đó thành hiện thực thì rất cần đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý và nhân dân hai nước quyết tâm đồng lòng triển khai thực thi trên thực tế. Vì mọi giới hạn cho sự phát triển đều từ chính con người, từ cách thức tổ chức, những nguyên tắc vận hành các định chế cho đến cơ chế triển khai công việc.
Với sự tin tưởng chính trị cao, đặc biệt là sự thủy chung trong sáng, tình yêu và sự tương đồng trong phát triển, tin tưởng rằng quan hệ hữu nghị Việt Nam - Ấn Độ sẽ ngày càng phát triển toàn diện và sâu sắc.

 
PGS, TS Lê Văn Toan
Giám đốc Sáng lập, Chủ tịch Hội đồng Khoa học Trung tâm Nghiên cứu Ấn Độ

Chú thích ảnh: PGS, TS Lê Văn Toan, Giám đốc Sáng lập, Chủ tịch Hội đồng Khoa học Trung tâm Nghiên cứu Ấn Độ và GS Jayachandra Reddy, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Đông Nam Á và Thái Bình Dương, Đại học Sri Venkatesware, Ấn Độ tại Hội thảo Do Ủy Ban đoàn kết Ấn - Việt bang Tây Bengal tổ chức, tháng 11/2019.

[1] Phạm Đức Dương, “Giao lưu văn hóa Việt Nam và thế giới”, Tạp chí Văn hóa, Nghệ An, số 132, ngày 10-7-2009.
[2] Inter-faith Harmony: Where Nehru and Gandhi meet Times of India, Ramachandra Guha, Sep 23, 2003, 12:00am ist.
[3] Hồ Chí Minh, Toàn tập, Tập 1, Nxb. Chính trị quốc gia, H., 2011, tr.55-60.
[4] Hồ Chí Minh, Toàn tập, Tập 1, Nxb. Chính trị quốc gia, H., 2011, tr. 288-289.
[5] Hồ Chí Minh, Toàn tập, Tập 2, Nxb. Chính trị quốc gia, H., 2011, tr. 356-358.

Bình luận của bạn