cis_banner_final_en.png
Địa chính trị Mỹ - Trung: từ chiến tranh thương mại đến đại dịch

15/04/2020


Địa chính trị Mỹ - Trung: từ chiến tranh thương mại đến đại dịch

Covid-19 là đại dịch lớn ảnh hưởng đến thế giới trong hai tháng qua. Tuy nhiên, thay vì hợp tác với nhau để giải quyết vấn đề này, hai nạn nhân chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của đại dịch, cũng là hai siêu cường là Trung Quốc và Mỹ, lại đang đối đầu gay gắt, tạo nên nốt trầm trong địa chính trị thế giới. Điều này đang làm tình hình phức tạp hơn và khó đưa ra một giải pháp chung ứng phó với mối đe dọa toàn cầu này.


Thế giới đang đấu tranh với đại dịch Covid-19 khiến cuộc sống bị đình trệ. Tất cả các quốc gia đình trệ nhiều hoạt động, ảnh hưởng đến đến mọi mặt chính trị xã hội, đặc biệt là hệ thống chăm sóc sức khỏe. Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới, tính tới ngày 5/4/2020, 58.620 người đã chết vì vi rút, 1.093.349 trường hợp mắc bệnh trên toàn thế giới. Vì đại dịch, Thế vận hội Olympic dự kiến ​​được tổ chức tại Nhật Bản đã hoãn lại. Các thị trường chứng khoán hàng đầu đang sụp đổ. Không chỉ các nước đang phát triển đang phải đối mặt với suy thoái kinh tế, mà ngay cả các nước tiên tiến bậc nhất như Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản và EU cũng đang phải đối mặt với cuộc khủng hoảng kinh tế. Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) cũng đang tính toán những tác động của đại dịch đối với nền kinh tế toàn cầu. Giám đốc điều hành IMF, bà Kristalina Georgieva, trong bản phác thảo kế hoạch chi tiết của nền kinh tế toàn cầu, đã tuyên bố rằng: “Năm 2020 sẽ bắt đầu làn sóng suy thoái tồi tệ như cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu, hoặc thậm chí tồi tệ hơn, nhưng chúng tôi hy vọng kinh tế sẽ phục hồi vào năm 2021”. Gần đây, trang web của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), nói thêm rằng: “Đại dịch COVID-19 gây ra sự gián đoạn chưa từng có đối với nền kinh tế toàn cầu và thương mại thế giới, do sản xuất và tiêu dùng đã đình trệ trên toàn cầu”. Tương tự, Mỹ, nước tự nhận là cường quốc toàn cầu cả về chiến lược và kinh tế, đã tự bộc lộ tình trạng thảm họa khi ngành y tế của nước này không thể chống lại đại dịch Covid-19, số người mắc bệnh gia tăng nhanh chóng, và nền kinh tế cũng đang trên bờ vực suy thoái. Tổng thống Mỹ Donald Trump cũng đã kéo dài yêu cầu phong tỏa đến ngày 30/4/2020, điều này là cần thiết để chống khủng hoảng. Học giả có uy tín Stephen Walt, đại học Harvard, đã viết một bài báo thú vị trên tạp chí Chính sách đối ngoại. Bài có tựa đề “Cái chết của năng lực cạnh tranh Mỹ”. Trong đó, ông đặt câu hỏi về sự chuẩn bị của Mỹ để chống lại cuộc khủng hoảng. Ông nhấn mạnh rằng: “thất bại trong chính sách lịch sử này sẽ làm mờ đi danh tiếng của Mỹ, vốn là một quốc gia biết cách làm mọi việc một cách hiệu quả”.
 
Nhìn vào những câu chuyện kể trên, chúng ta có thể nói rằng, không chỉ nhân loại và cộng đồng toàn cầu rơi vào tình trạng khủng hoảng vì sự bùng nổ của đại dịch. Tuy nhiên, một vài câu hỏi cần được đặt ra: Ai chịu trách nhiệm tạo ra mớ hỗn độn toàn cầu này ở quy mô rộng này? Cộng đồng quốc tế ứng phó với khủng hoảng như thế nào? Tại sao Trung Quốc, tâm chấn của cuộc khủng hoảng, không thông báo sớm cho cộng đồng quốc tế về cuộc tấn công của vi rút? Cuộc khủng hoảng đóng góp như thế nào vào cạnh tranh địa chính trị giữa Trung Quốc và Mỹ? Một số trong những câu hỏi này cần được thảo luận kỹ để có được cái nhìn tổng quan rõ ràng hơn về cuộc khủng hoảng. 

Đại dịch mà tất cả chúng ta đang phải đối mặt ngày hôm nay bắt nguồn từ thành phố Vũ Hán vào tháng 12/2019 và được gọi là hội chứng hô hấp cấp tính SARS-2, còn được gọi là COVID-19. Ban đầu, dịch chỉ giới hạn ở thành phố Vũ Hán, tuy nhiên, là một bệnh truyền nhiễm, nó đã lan sang Ý và sau đó đến Tây Ban Nha (quốc gia bị vi rút tàn phá nặng nề nhất sau Trung Quốc), Iran, Hàn Quốc và Mỹ. Dịch bệnh lây lan trên toàn cầu với mức độ nghiêm trọng, dẫn đến việc WHO đã xác định đây là đại dịch toàn cầu vào tháng 3/2020. Điều mà các nhà hoạch định chính sách và các nhà phân tích đang đặt câu hỏi là tại sao Trung Quốc không thông báo vấn đề Covid-19 cho cộng đồng quốc tế, mặc dù biết mức độ lây lan và gây tử vong của bệnh. Cuộc khủng hoảng đã có một bước ngoặt địa chính trị khi Tổng thống Mỹ Trump, trong một cuộc họp báo, đã gọi đó là Virus Trung Quốc. Có thể nhắc lại ở đây rằng, ngay cả trước khi đại dịch lên đến quy mô như hiện nay, một chuyên gia sinh học của Israel, Dany Soham, đã phát biểu trên tờ Thời báo Washington vào ngày 26/1/2020 rằng: “Một số phòng thí nghiệm có thể đã tham gia về mặt nghiên cứu và phát triển [vũ khí sinh học] Trung Quốc, ít nhất là có hợp tác, nhưng không phải là cơ sở chính liên kết với chương trình vũ khí sinh học Trung Quốc”.
 
Quan điểm của Soham đang được chấp nhận rộng rãi, đặc biệt là ở các nước phương Tây. Các nhà phân tích chiến lược đang ngày càng đặt nhiều câu hỏi về vai trò của Trung Quốc trong đại dịch. Grady Means, một chuyên gia bình luận cho tờ báo The Hill, cũng đã lặp lại những lời nhận xét của Soham. Means bình luận: “Bất kể nguồn gốc của vi rút corona từ đâu ra, giờ đây nó là một con đường dẫn tới chủ nghĩa khủng bố sinh học trong tương lai… Nó đại diện cho một cuộc chiến không cân sức”. Tuy nhiên, một nhóm các nhà khoa học từ khắp nơi trên thế giới, bao gồm Mỹ, đã xuất bản một bài báo trên tạp chí uy tín Lancet trong số ra tháng 3/2020, trong đó, họ bác bỏ giả thuyết rằng Covid-19 là vũ khí sinh học, và tuyên bố: “Chúng tôi cùng nhau lên án mạnh mẽ thuyết âm mưu rằng, COVID-19 không có nguồn gốc tự nhiên”. Hy vọng rằng, tuyên bố này được đưa ra bởi một nhóm các nhà khoa học sẽ chấm dứt tình trạng nghi kị lẫn nhau, đã hình thành trong mối quan hệ giữa Trung Quốc và Mỹ.
 
Tuy nhiên, nhìn vào vấn đề từ góc độ rộng hơn, đáng lẽ ra Chính phủ Trung Quốc nên thông báo cho thế giới biết về vi rút này, khi dịch xảy ra vào tháng 12/2019. Theo bài báo của Times Magazine: “Nhiều phòng thí nghiệm của Trung Quốc đã xác định một loại vi rút bí ẩn mới mang mầm bệnh vào cuối tháng 12/2019, nhưng họ nhận được lệnh dừng xét nghiệm, phá hủy các mẫu xét nghiệm, và kiểm duyệt tin tức”. Tương tự, Tạp chí Nature, trong một số ra ngày 17/3/2020, cũng đã đề cập rằng: “Chính quyền Vũ Hán đã chậm báo cáo các trường hợp nhiễm một căn bệnh mới, và trì hoãn các biện pháp để ngăn chặn nó”. Cũng có cáo buộc rằng, khi dịch để lại hậu quả nặng nề, Chính phủ Trung Quốc đã cấm tất cả các thảo luận về vấn đề này trên trang mạng xã hội nổi tiếng Trung Quốc WeChat, và vùi dập những người nói sự thật.
 
Một lý do khác khiến Trung Quốc ngày càng bị phê phán vì đã đưa thông tin sai lệch về đại dịch là vì, mặc dù là nước ký kết tất cả các hiệp ước cấm vũ khí sinh học, nhưng Trung Quốc có một tổ hợp vũ khí sinh học lớn, theo cáo buộc của Liên đoàn các nhà khoa học Mỹ (FAS). Trang web của FAS nhấn mạnh rằng: “Trung Quốc được cho là có chương trình chiến tranh hóa học tiên tiến, bao gồm các khả năng nghiên cứu và phát triển, sản xuất và vũ khí hóa học. Các lực lượng của Trung Quốc đã tiến hành huấn luyện chiến tranh hóa học phòng thủ và chuẩn bị hoạt động trong môi trường bị ô nhiễm”. Chúng ta có thể nhớ lại khi đại dịch SARS bùng phát, thậm chí đã có báo cáo rằng, đó là một phần của chiến lược vũ khí sinh học của Trung Quốc.
 
Khi Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình công bố chiến lược Vành đai Con đường (BRI) năm 2013 tại Astana (nay là Nursultan), thủ đô Kazakhstan, ông đã bối cảnh hóa chiến lược này bằng cách nhắc lại những vinh quang trong quá khứ. Ông nhắc nhở cử tọa rằng: “Cách đây hơn 2.100 năm, trong triều đại Tây Hán của Trung Quốc (từ năm 206 trước Công nguyên đến năm 24 sau Công nguyên), sứ giả hoàng gia Zhang Qian đã đi sứ đến Trung Á hai lần để mở ra cơ hội tiếp xúc thân thiện giữa Trung Quốc và các nước Trung Á qua con đường tơ lụa xuyên lục địa nối liền Đông và Tây, châu Á và châu Âu”. Trong thời kỳ từ 2013 trở đi, Trung Quốc đã khởi xướng nhiều sáng kiến ​​chiến lược như vậy nhằm kết nối Trung Quốc với các nước châu Á và châu Âu (gợi nhớ chiến lược con đường tơ lụa cổ đại của Trung Quốc), bao gồm xây dựng các tuyến đường sắt để kết nối các nước châu Âu. Các nhà hoạch định chính sách Trung Quốc nhận xét rằng, điều này sẽ tạo điều kiện cho dòng chảy kinh tế và thương mại với các nước châu Âu và châu Á. Chúng ta có thể nhấn mạnh rằng, trong những năm qua, mặc dù quan hệ thương mại phát triển mạnh mẽ, một số quốc gia trong tuyến đường này đã gia tăng sự phụ thuộc vào Trung Quốc về kinh tế. Các sản phẩm giá rẻ của Trung Quốc tràn ngập thị trường châu Âu và châu Mỹ, ảnh hưởng đến các ngành công nghiệp trong nước của những nước này, gây ra sự phụ thuộc kinh tế và thương mại vào Trung Quốc. Chẳng hạn, giữa đại dịch này, Trung Quốc đe dọa sẽ ngừng cung cấp các loại thuốc thiết yếu cho Mỹ, khiến Washington điêu đứng. Ngoài ra, nhiều câu chuyện đã phơi bày trên báo chí, Trung Quốc đã cung cấp khẩu trang không đạt chuẩn cho Tây Ban Nha, và Chính phủ Tây Ban Nha loại bỏ lô khẩu trang. Do đó, cuộc khủng hoảng sức khỏe toàn cầu cũng có thể biến thành một cuộc đụng độ địa chính trị, làm căng thẳng các mối quan hệ quốc tế. Ngay cả tại Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc, nơi Trung Quốc đang giữ vai trò Chủ tịch, cũng không tổ chức thảo luận về vấn đề đại dịch.
 
Trong khi thế giới đang đối mặt với cuộc khủng hoảng đại dịch, và hiện tượng mất lòng tin giữa người Mỹ và Trung Quốc đang lên tới đỉnh điểm, thì chính Ấn Độ lại trở thành quốc gia lãnh đạo cộng đồng toàn cầu. Ngay cả trong cuộc tranh luận về vấn đề liệu đại dịch này có nguồn gốc từ chương trình vũ khí sinh học của Trung Quốc hay không, Ấn Độ đã có quan điểm trung lập và có trách nhiệm. Nhân kỷ niệm 45 năm ngày ký Công ước vũ khí sinh học và độc tố (BWC), Bộ Ngoại giao Ấn Độ tuyên bố rằng: “Ấn Độ nhắc lại với mức độ nghiêm túc cao nhất rằng, Ấn Độ luôn tôn trọng BWC như một Công ước giải trừ vũ khí toàn cầu, và không phân biệt đối xử, Ấn Độ cấm toàn bộ danh mục vũ khí hủy diệt hàng loạt. Ấn Độ ưu tiên cao cho việc phổ cập hóa và triển khai đầy đủ và hiệu quả bản Công ước này tới tất cả các quốc gia thành viên của Công ước”. Bản thân tuyên bố này là một dấu hiệu rõ ràng về thực tế rằng, Ấn Độ có ý định phản đối vũ khí sinh học, và ủng hộ việc cấm tất cả các loại chương trình vũ khí sinh học công khai hay bí mật.
 
Ở cấp độ chính sách, Ấn Độ đã đi đầu trong việc đưa các quốc gia cùng nhau chống lại mối đe dọa của Covid-19, cả ở cấp độ khu vực cũng như ở cấp độ quốc tế. Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi không chỉ tổ chức các cuộc thảo luận với các nước Hiệp hội Nam Á vì sự Hợp tác Khu vực (SAARC) mà còn chủ động tham gia Hội nghị thượng đỉnh G-20 qua cầu truyền hình. Tại Hội nghị thượng đỉnh, Thủ tướng Ấn Độ kêu gọi các nước thành viên tăng cường và cải tổ các tổ chức liên chính phủ, như WHO, và hợp tác để giảm bớt khó khăn kinh tế do COVID-19, đặc biệt là đối với nền kinh tế yếu kém. Đồng thời, mặc dù phải đối mặt với cuộc khủng hoảng Covid 19, New Delhi đã hỗ trợ cho các nước láng giềng.
 
Báo cáo gần đây của Hội nghị Liên hợp quốc về Thương mại và Phát triển (UNCTAD) cũng đánh giá cao nền kinh tế Ấn Độ khi tuyên bố rằng: “Ngay cả như vậy, nền kinh tế thế giới vẫn sẽ suy thoái trong năm nay với dự đoán mất thu nhập toàn cầu hàng nghìn tỷ USD. Điều này sẽ gây ra rắc rối nghiêm trọng đối với các nước đang phát triển, ngoại trừ Trung Quốc, và có thể là ngoại trừ cả Ấn Độ”.
 
Điều này cho thấy, Ấn Độ kiên quyết chiến đấu chống lại đại dịch Covid-19 một cách nhân đạo và không có sự thù địch, đã giành được nhiều lời khen từ nhiều cơ quan quốc tế, bao gồm cả WHO.
 
Đại dịch Covid-19 đang có tác động thảm khốc đối với toàn bộ cộng đồng toàn cầu và dường như không có quốc gia nào tránh được vi rút này. Tuy nhiên, mối đe dọa chỉ có thể được khắc phục thông qua hợp tác giữa tất cả các quốc gia và tuân thủ các chuẩn mực quốc tế. Cuộc cạnh tranh giữa Trung Quốc và Mỹ giữa cuộc khủng hoảng toàn cầu này sẽ có những hậu quả tiêu cực, không tìm ra giải pháp chung để đấu tranh chống lại COVID 19. Hy vọng, cả Trung Quốc và Mỹ sẽ học được bài học từ Ấn Độ về cách giải quyết cuộc khủng hoảng đại dịch theo cách nhân đạo hơn là đối đầu với nhau để đòi lại không gian địa chính trị. Đồng thời, Trung Quốc cũng sẽ phải áp dụng chính sách minh bạch, đặc biệt là chương trình vũ khí sinh học đang tạo ra nhiều sự e ngại trong cộng đồng toàn cầu.
 
Tác giả: Tiến sĩ Nalin Kumar Mohapatra, Trường Nghiên cứu Quốc tế, Đại học Jawaharlal Nehru, New Delhi, Ấn Độ.

 
Trung tâm Nghiên cứu Ấn Độ

 
Nguồn: http://www.kiips.in/research/from-trade-to-virus-china-us-pandemic-geopolitics/

Bấm vào đây để đọc bản tiếng Anh của bài viết này/Click here to read the English version of this article

Bình luận của bạn