cis_banner_final_en.png
Việt Nam hội nhập với ASEAN và là đối tác đáng tin cậy trong khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương

06/05/2020


Việt Nam hội nhập với ASEAN và là đối tác đáng tin cậy trong khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương

Việt Nam sẽ chủ trì Hội nghị cấp cao lần thứ 36 của Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) vào tháng 6/2020.


Giới thiệu
Việt Nam sẽ chủ trì Hội nghị cấp cao lần thứ 36 của Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) vào tháng 6/2020. Hội nghị thượng đỉnh dự kiến ban đầu vào tháng 4/2020 đã được chuyển sang tháng 6/2020 do sự bùng phát đại dịch Covid-19. Đối với Việt Nam, Hội nghị thượng đỉnh này cũng sẽ kỷ niệm 25 năm gia nhập ASEAN. Năm 1995, Việt Nam gia nhập và trở thành thành viên thứ bảy của ASEAN. Việt Nam đang giữ vai trò Chủ tịch khối ASEAN trong lúc nhiều quốc gia trên thế giới đang bị phong tỏa một phần hoặc hoàn toàn do đại dịch Covid-19. Với nhiều hành động kịp thời và sự phối hợp nhanh chóng giữa khu vực và toàn cầu, Việt Nam đã làm nên kỳ tích đáng khen ngợi, đó là giữ cho con số tử vong vì Covid-19 ở mức bằng 0 tính tới ngày 30/4/2020.

Chủ đề của Hội nghị cấp cao ASEAN sắp tới là “ASEAN liên kết và có trách nhiệm”, và Việt Nam đang đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện Hội nghị này. Trên thực tế, Việt Nam đang tăng cường lực hấp dẫn địa chính trị trong khối ASEAN, và chiến lược của Việt Nam trong khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương đã phát triển, và phản ánh cam kết mạnh mẽ của Việt Nam đối với hợp tác khu vực. Bài viết này đi sâu vào vai trò của Việt Nam trong việc chủ trì các Hội nghị thượng đỉnh ASEAN trước đây (Việt Nam đã từng hai lần chủ trì các Hội nghị thượng đỉnh ASEAN) và những thách thức trong tương lai cũng như vai trò của ASEAN trong khu vực.
 
Chương trình hành động Hà Nội 1998
Vào tháng 12 năm 1998, lần đầu tiên Việt Nam tổ chức Hội nghị cấp cao ASEAN. Đó là Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 6 được tổ chức tại Hà Nội và trùng với cuộc khủng hoảng tài chính châu Á đang diễn ra. Trong bài phát biểu chính, Thủ tướng Phan Văn Khải kêu gọi tăng cường hợp tác giữa các thành viên ASEAN và tuyên bố rằng: “Các biện pháp kinh tế, tài chính và tiền tệ thực tế, bao gồm các biện pháp liên quan đến việc thành lập Khu vực thương mại tự do ASEAN (AFTA) và Khu vực đầu tư ASEAN (AIA) được đưa vào Kế hoạch hành động Hà Nội, chắc chắn sẽ tạo ra sức mạnh tổng hợp để chúng ta nhanh chóng vượt qua khủng hoảng và tiến xa hơn về phía trước”.
[1]

Kế hoạch hành động Hà Nội (HPoA) đã được thông qua như một phần của Tuyên bố Hà Nội trong giai đoạn 1999-2004. Bên cạnh các vấn đề khác nhau liên quan đến hợp tác kinh tế và tài chính vĩ mô để tự do hóa thương mại và hài hòa hóa các thủ tục hải quan, HPoA cũng kêu gọi tăng cường nỗ lực giải quyết tranh chấp Biển Đông. HPoA kêu gọi tất cả các bên hiện thực hóa Tuyên bố ASEAN về Biển Đông, và nỗ lực thiết lập một bộ quy tắc ứng xử khu vực cho Biển Đông. HPoA dự tính sẽ áp dụng các biện pháp hòa bình để giải quyết tranh chấp Biển Đông theo các quy định của Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS) 1982.
[2]
 
Việt Nam 2010 và lấy ASEAN làm trung tâm
Một lần nữa, vào tháng 4 năm 2010, Việt Nam đã tổ chức Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 16 tại Hà Nội. Mặc dù trọng tâm chính của Hội nghị thượng đỉnh này là về kết nối, cụ thể là Kế hoạch tổng thể về kết nối ASEAN, chương trình nghị sự của Hội nghị lần này còn có các vấn đề kinh tế địa lý như “Lấy ASEAN làm trung tâm”, và nỗ lực chung của khu vực về biến đổi khí hậu. Bên cạnh việc kêu gọi tăng cường hội nhập nội khối, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng nhấn mạnh đến việc tối đa hóa hiệu quả của các cơ chế hợp tác đa dạng. Ông nói rằng: “ASEAN cần phải tuân thủ đầy đủ các công cụ và cơ chế hiện có, đã được thiết kế để thúc đẩy hòa bình và an ninh trong khu vực, như Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác ở Đông Nam Á (TAC), Hiệp ước Khu vực Vũ khí Hạt nhân Đông Nam Á (SEANWFZ ), Tuyên bố về cách ứng xử của các bên ở Biển Đông (DOC) và Diễn đàn khu vực ASEAN (ARF).
[3]

Hội nghị cấp cao ASEAN này đã tạo ra tác động to lớn. Nó đã thành lập cơ chế Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN (ADMM +), kết hợp ASEAN và tám Đối tác Đối thoại bao gồm Úc, Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, New Zealand, Hàn Quốc, Nga và Mỹ. ADMM + tiếp tục là một cơ chế hợp tác an ninh và quốc phòng cho khu vực. Hơn nữa, trong cùng năm đó, với tư cách là chủ nhà của Hội nghị thượng đỉnh Đông Á (EAS), Việt Nam cũng gửi thư mời tới Mỹ và Nga, hai nước đã tham gia hội nghị với tư cách là khách mời của nước chủ nhà.

Hội đồng cộng đồng văn hóa xã hội ASEAN (ASCC) cũng được ra mắt vào năm 2010, và đã nỗ lực không ngừng nghỉ để tăng cường hợp tác khu vực trong các lĩnh vực văn hóa xã hội. Gần đây nhất, cuộc họp Hội đồng ASCC lần thứ 22, được tổ chức vào tháng 11 năm 2019 tại Bangkok. Tuyên bố chung của cuộc họp này kêu gọi tiếp tục triển khai sáng kiến về các Trung tâm ASEAN. Các Trung tâm này bao gồm: Trung tâm Hệ thống hậu cần khẩn cấp thiên tai cho nhà kho chứa vệ tinh ASEAN; Trung tâm ASEAN về Lão hóa và Đổi mới tích cực; Trung tâm văn hóa ASEAN; và Trung tâm đào tạo ASEAN về công tác xã hội và phúc lợi xã hội.
[4]
 
Địa chính trị Biển Đông
Việt Nam cũng phải đối mặt với sự hung hăng của Trung Quốc trong Vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) của Việt Nam trên Biển Đông. Những can thiệp gần đây của Trung Quốc vào Biển Đông Việt Nam đã không được Việt Nam chấp nhận và đã dẫn đến sự leo thang trong cuộc cạnh tranh Trung-Việt. Trong những năm gần đây, Việt Nam đã rất mạnh mẽ và chủ động xây dựng các diễn ngôn ngoại giao và xã hội để phản bác quan điểm của Trung Quốc trên trường quốc tế, bao gồm cả ở Ấn Độ, với mục tiêu gây sức ép buộc Trung Quốc thực hiện Bộ quy tắc ứng xử ở Biển Đông. Trung Quốc đã đồng ý sẽ thực hiện vào năm 2021 và các nước ASEAN rất lạc quan, mặc dù không tin chắc Trung Quốc sẽ thực hiện cam kết.

Tuy nhiên, Biển Đông tiếp tục biến động về mặt địa chính trị. Vào ngày 30 tháng 4 năm 2020, quân đội Trung Quốc tuyên bố rằng, gần đây họ đã trục xuất tàu hải quân Mỹ USS Barry ra khỏi Biển Đông. Trung Quốc gọi sự xâm nhập của tàu USS Barry ở Biển Đông là vi phạm luật pháp quốc tế theo UNCLOS 1982. Ngoài ra, trong khi cuộc khủng hoảng Covid-19 đang diễn ra, Trung Quốc đã đổi tên tám mươi thực thể địa hình trên Biển Đông. Trong đó có cả mười bãi cát và hai rạn san hô trong quần đảo Hoàng Sa của Việt Nam; mười ba rạn san hô nhỏ hơn xung quanh đảo Đá Tây; và 55 thực thể chìm dưới mặt nước biển.
[5] Tuy nhiên, bất kỳ tuyên bố chủ quyền nào đối với các thực thể dưới nước này sẽ là vi phạm UNCLOS 1982.

Mới đây, Trung Quốc đã nhấn chìm một chiếc thuyền đánh cá của Việt Nam, Mỹ cũng đã lên án hành vi này. Trước đó, tàu cảnh sát biển Trung Quốc 4301 cũng nhấn chìm tàu cá QNg 90617TS của Việt Nam, mà Trung Quốc tuyên bố đã xâm nhập trái phép vào vùng biển của quần đảo Hoàng Sa. Tuy nhiên, Việt Nam đã lên án hành vi của Cảnh sát biển Trung Quốc nhấn chìm tàu đánh cá của Việt Nam, và tuyên bố rằng, sự hiện diện của tàu Trung Quốc là vi phạm chủ quyền của Việt Nam đối với quần đảo Hoàng Sa.
[6] Ngoài ra, Tàu Haiyang Dizhi 8 của Trung Quốc gần đây đã bị phát hiện đã đến vùng đặc quyền kinh tế của Malaysia và ngoài khơi bờ biển Việt Nam. Mỹ đã gọi hành động này là hành vi Trung Quốc bắt nạt nước láng giềng.[7]

Philippines đã giành thắng lợi trong phán quyết năm 2016 của Tòa án Trọng tài Thường trực. Philippines không còn coi Trung Quốc là một kẻ thù và đã có quan điểm nhẹ nhàng hơn trong vấn đề Biển Đông. Gần đây, Philippines cũng đã tìm cách rút khỏi Thỏa thuận Lực lượng thăm viếng (VFA) với Mỹ để tạo điều kiện cho sự hiện diện của các lực lượng Mỹ trên lãnh thổ của Philippines. Nếu Mỹ đồng ý cho Philippines rút khỏi thỏa thuận, Trung Quốc sẽ càng củng cố vị thế trên Biển Đông. Tuy nhiên, Philippines đã không nhượng bộ. Gần đây, Philippines đã lên án động thái của Trung Quốc về việc đề lập “khu hành chính” trên Đảo Đá Chữ Thập.
[8]

 
Nhìn về tương lai hậu Covid
Trong cuộc chiến chống lại Covid-19, Việt Nam đã có nhiều ví dụ điển hình qua cách tiếp cận chủ động trong quản lý chăm sóc sức khỏe và can thiệp kịp thời. Bên cạnh đó, Việt Nam giúp ủng hộ khẩu trang cho các nước láng giềng là Campuchia và Lào. Việt Nam cũng đã tặng 550.000 khẩu trang cho 5 nước châu Âu. Vương quốc Anh, Pháp, Đức, Ý và Tây Ban Nha.
[9] ASEAN + 3 (Hàn Quốc, Trung Quốc và Nhật Bản) cũng đang đóng vai trò nòng cốt trong khu vực để vượt qua đại dịch.

Hơn nữa, ASEAN sẽ thành lập Quỹ phản ứng Covid-19 và sẽ nhận được hỗ trợ từ Mỹ. Khối ASEAN đã họp truyền hình trực tuyến với Mỹ. Hai phía đã thảo luận rất nhiều và cam kết thực hiện một số giải pháp. Mỹ có thể cung cấp hỗ trợ kỹ thuật trong nghiên cứu và điều trị dịch tễ học, và đang hỗ trợ ASEAN hơn 35 triệu USD cho các nỗ lực chống đại dịch.
[10]

Mỹ coi ASEAN vừa là đối tác địa chiến lược, vừa là đối tác địa kinh tế ở khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Tổng thống Barack Obama có chính sách “Xoay trục Châu Á”. Tổng thống Donald Trump lại có chính sách “Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương Tự do và Rộng Mở”. Cả hai chính sách đều coi ASEAN có vai trò trung tâm tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Mỹ đã tích cực kêu gọi tự do hàng hải và đã hoạt động như một bên đảm bảo an ninh quan trọng trong khu vực cho đến gần đây khi có một số bên muốn rút lui khỏi các cam kết với Mỹ, như trường hợp của VFA Philippines và cả trong trường hợp của đảo Guam, nơi vừa chấm dứt không cho máy bay ném bom chiến lược B-52 của Mỹ được đỗ lại sau 16 năm thực thi thỏa thuận với Mỹ.
[11]

Ngày nay, rất nhiều điều đã thay đổi với Việt Nam khi nước này thể hiện tiềm năng kinh tế to lớn và đã tạo ra những bước ngoặt đáng kể trong việc củng cố mối quan hệ với các nền kinh tế lớn bao gồm Mỹ, Nhật Bản, Úc, Ấn Độ, Liên minh Châu Âu và Trung Quốc. Hội nghị cấp cao ASEAN sắp tới do Việt Nam tổ chức sẽ có nhiều vấn đề thông thường và vấn đề mới. Chẳng hạn, bên cạnh việc kêu gọi Bộ quy tắc ứng xử ở Biển Đông, Việt Nam nên lường trước một số vấn đề quan trọng khác như xem xét Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác, kết quả của đánh giá giữa kỳ Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2025, và có lẽ mở rộng Kế hoạch hoạt động III cho Sáng kiến hội nhập ASEAN (IAI) III (2016-2020) thêm ít nhất một năm nữa do sự bùng phát Covid-19. IAI, ra mắt vào năm 2000, nhằm mục đích hỗ trợ các nước CLMV (Campuchia, Lào, Myanmar và Việt Nam) thích nghi để phù hợp hơn với các hiệp định và cam kết của ASEAN.

Ngoài ra, do Covid-19, các quốc gia trong khu vực đã chứng kiến sự gián đoạn chưa từng có trong chuỗi cung ứng và giá trị trên tất cả các lĩnh vực, bao gồm may mặc, hàng tiêu dùng, chế biến thực phẩm, da giầy, điện tử, y tế và vật tư y tế. Các nước kém phát triển nhất trong ASEAN như Campuchia, Lào, Myanmar cũng phải đối mặt với những thách thức quan trọng về kinh tế và thương mại do đại dịch.
[12] Do đó, việc phục hồi chuỗi cung ứng và khôi phục tổng thể thương mại quốc tế sẽ là ưu tiên chính trong kịch bản hậu Covid.
 
Kết luận
Hy vọng rằng, kết quả của Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 36 tại Đà Nẵng, Việt Nam sẽ mở đường cho sự phát triển của một khu vực mạnh mẽ hơn, táo bạo hơn và tiến bộ hơn như dự kiến trong Tầm nhìn ASEAN 2040. Việt Nam cũng sẽ có kết quả thực tế trong sự hồi sinh kinh tế và hợp tác chiến lược trong khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương rộng lớn.
 
Tác giả:
  • Brig Vinod Anand, nghiên cứu viên cao cấp, Quỹ Vivekananda International Foundation (VIF), New Delhi. 
  • TS Faisal Ahmed, giảng viên thương mại và địa chính trị, Trường Quản trị FORE, New Delhi.
 
 
[1] Diễn văn của Thủ tướng Phan Văn Khải (Hà Nội, 15/12/1998), tại: https://asean.org/?static_post=keynote-address-by-he-mr-phan-van-khai-prime-minister-of-vietnam-hanoi-15-december-1998
[2] Kế hoạch hành động Hà Nội, Tại: https://asean.org/?static_post=hanoi-plan-of-action
[3] Diễn văn khai mạc của Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng, Hội nghị thượng đỉnh ASEAN lần thứ 16 ASEAN, Tại: https://asean.org/?static_post=statement-by-he-prime-minister-nguyen-tan-dung-at-the-opening-ceremony-of-the-16th-asean-summit 
[4] Tuyên bố chung cấp Bộ trưởng, Hội nghị Hội đồng ASCC lần thứ 21, 17/5/2019, Chiang Mai, Thái Lan, Tại: https://asean.org/storage/2019/05/Joint-Statement-of-21st-ASCC-Council-FINAL.pdf
[5] “Beijing could face Asean’s wrath over ‘naming and claiming’ of South China Sea features, observers say”,
Tại: 
https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3081275/beijing-could-face-aseans-wrath-over-naming-and-claiming-south , Báo Bưu điện Hoa Nam buổi sáng, 25/4/2020
[6] Mỹ lên án tàu Hải cảnh Trung Quốc đâm chìm tàu cá Việt Nam, 6/4/2020, Tại: https://www.benarnews.org/english/news/philippine/boat-sinks-04062020171849.html
[7] Mỹ lên tiếng yêu cầu Trung Quốc chấm dứt hành vi bắt nạt trên Biển Đông, 18/4/2020, Tại: https://www.reuters.com/article/us-malaysia-china-southchinasea-idUSKBN2200N4
[8] Biển Đông: Philippines lên tiếng phản đối cái gọi là “trung tâm hành chính” của Trung Quốc trên các đảo đá đang tranh chấp, Báo Bưu điện Hoa Nam buổi sáng, 30/4/2020, tại:  https://www.scmp.com/news/asia/southeast-asia/article/3082381/south-china-sea-philippines-rejects-beijings
[9] Ủng hộ khẩu trang và thiết bị, Việt Nam là đối thủ của Trung Quốc trong chiến lược “Ngoại giao đẩy lùi vi rút corona”, Hãng thông tấn France24, 10/4/2020, Tại: https://www.france24.com/en/20200410-donating-masks-and-shipping-gear-vietnam-promotes-its-own-coronavirus-diplomacy
[10] ASEAN 2020: Việt Nam cam kết hợp tác chống COVID-19, 24/4/2020, Tại: http://vietnamlawmagazine.vn/asean-2020-vietnam-vows-to-partner-with-others-to-fight-covid-19-27156.html
[11] Brian W. Everstine, “Air Force Ends Continuous Bomber Presence in Guam”, 17/4/2020, tại  https://www.airforcemag.com/air-force-ends-continuous-bomber-presence-in-guam/
[12] Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương đối mặt với thách thức thương mại trong đại dịch, Diplomatist, 13/4/2020,  http://diplomatist.com/2020/04/13/indo-pacific-faces-critical-trade-related-challenges-amid-pandemic/
 

Trung tâm Nghiên cứu Ấn Độ

Bình luận của bạn