cis_banner_final_en.png
Năng lực không gian của Ấn Độ: Lập kế hoạch cho phát triển đại nhảy vọt

07/09/2020


Năng lực không gian của Ấn Độ: Lập kế hoạch cho phát triển đại nhảy vọt

Tổ chức Nghiên cứu Vũ trụ Ấn Độ (ISRO) được thành lập năm 1969 đã đi đầu trong cuộc cách mạng nghiên cứu khám phá vũ trụ ở Ấn Độ. Mới đây, vào ngày 24/6/2020, Chính quyền của Thủ tướng Modi đã mở cửa lĩnh vực nghiên cứu vũ trụ của Ấn Độ cho khu vực tư nhân và chấp thuận sự tham gia của khu vực tư nhân trong toàn bộ các hoạt động vũ trụ.


Tổ chức Nghiên cứu Vũ trụ Ấn Độ (ISRO) được thành lập năm 1969 đã đi đầu trong cuộc cách mạng nghiên cứu khám phá vũ trụ ở Ấn Độ. Mới đây, vào ngày 24/6/2020, Chính quyền của Thủ tướng Modi đã mở cửa lĩnh vực nghiên cứu vũ trụ của Ấn Độ cho khu vực tư nhân và chấp thuận sự tham gia của khu vực tư nhân trong toàn bộ các hoạt động vũ trụ. Trên thực tế, lĩnh vực vũ trụ của Ấn Độ được quản lý bởi Chính phủ Ấn Độ và cơ quan quản lý thương mại của ISRO, được gọi là Antrix Corporation. Một trong những thành tựu nổi bật của chi nhánh thương mại là đã thành công trong việc phóng 104 vệ tinh vào ngày 15/2/2017. Hệ thống tên lửa đẩy PSLV của ISRO đã phóng số lượng vệ tinh kỷ lục từ Mỹ, Hà Lan, Israel, Kazakhstan và UAE. Hệ thống tên lửa đẩy GSLV cũng được sử dụng nhưng ít được dùng cho mục đích thương mại hơn so với hệ thống PSLV. Do ISRO muốn được nhiều quốc gia đặt hàng phóng vệ tinh, nên Công ty Antrix Corporation đã được thành lập để khai thác thị trường quốc tế đang rất nhiều tiềm năng phát triển. 

Cho đến cuối năm 2020, Antrix Corporation đã thu được số ngoại hối tương đương 100 triệu USD bằng cách quảng bá và tiếp thị nhiều sản phẩm và dịch vụ trong chương trình không gian của Ấn Độ. Ấn Độ đã và đang cung cấp nhiều loại dịch vụ cho khách hàng quốc tế, bao gồm dịch vụ mạng thông qua 18 vệ tinh trên quỹ đạo có đầy đủ chức năng, có hơn 250 bộ phát đáp, hoạt động ở các tần số khác nhau, để cung cấp dữ liệu quan trọng liên quan đến nông nghiệp, lập hồ sơ không gian địa lý, giám sát độ che phủ rừng, nghiên cứu dòng chảy của sông và lòng sông, và thậm chí gần đây đã được sử dụng trong quy hoạch đô thị.

Một trong ví dụ của ứng dụng thông tin khai thác từ khoa học không gian của Ấn Độ là Ấn Độ đã áp dụng vào quy hoạch đô thị, và phát triển dịch vụ cho số đông người dân sống trong đô thị, cụ thể là xem xét mật độ dân số, tính bền vững tài nguyên và phát triển cơ sở hạ tầng đô thị một cách có hiệu quả hơn. Ngoài ra, bản đồ không gian với dữ liệu từ vệ tinh đã được áp dụng trong quản lý chất thải và phát triển các phương tiện giao thông trong từng khu vực đô thị. Các dịch vụ vệ tinh thu được nhiều doanh thu từ phát sóng truyền hình, dịch vụ truyền hình DTH, dự báo thời tiết, thu thập tin tức vệ tinh kỹ thuật số, và theo dõi các thảm họa thiên nhiên như bão và lũ lụt. ISRO cũng cung cấp các dịch vụ điện thoại, viễn thông và các dịch vụ liên quan đến định vị vệ tinh; và cũng cung cấp dịch vụ giám sát đầu cuối khẩu độ siêu nhỏ. Antrix Corporation hoạt động như một chi nhánh thương mại cung cấp các dịch vụ theo yêu cầu dựa trên khả năng thanh toán. Hiện cả PSLV và GSLV đều là những phương tiện phóng vệ tinh hoạt động cho mục đích này. Các vụ phóng vệ tinh thường được thực hiện từ Sriharikota, ở Nam Ấn Độ. PSLV cho đến nay đã thực hiện hơn 35 chuyến bay thành công và đã định vị một số vệ tinh trong các chuyến phóng lên quỹ đạo chuyển giao đồng bộ địa lý và quỹ đạo chuyển giao địa lý phụ. PSLV cũng đã được sử dụng để khởi động phóng vệ tinh lên quỹ đạo sao Hỏa của Ấn Độ vào ngày 24/9/2014. Cho đến nay hệ thống GSLV đã được sử dụng cho 11 lần phóng vệ tinh.

Các vệ tinh viễn thám của Ấn Độ đã cung cấp rất nhiều dữ liệu quan trọng, như CARTOSAT (vệ tinh dữ liệu bản đồ), OCEANSAT (hỗ trợ điều hướng trên biển và hỗ trợ trong trường hợp hệ thống của tàu thủy hoặc tàu hải quân bị lỗi), RESOURCESAT (trợ giúp trong khai thác quặng và khoáng sản thô) và RISAT (chủ yếu được sử dụng để trinh sát và thu thập dữ liệu). Nhóm vệ tinh này là công cụ cung cấp dữ liệu, đi kèm với kỹ thuật xử lý dữ liệu, với phần cứng và phần mềm cụ thể của hệ thống. Không nhiều người biết rằng, sự cải thiện về cơ sở hạ tầng vệ tinh và năng lực phóng tên lửa đã giúp Ấn Độ nâng cao năng lực phóng tên lửa xuyên lục địa (như tên lửa Agni). Ba giai đoạn của thuốc phóng được sử dụng trong hệ thống tên lửa Agni là do các nhà khoa học dân sự làm việc trong lĩnh vực phóng tên lửa của Ấn Độ thực hiện.

Khách hàng của Antrix Corporation bao gồm các quốc gia và cơ quan từ Châu Âu, Bắc Mỹ, Trung Đông và Đông Nam Á, bao gồm các cơ quan như Cơ quan Vũ trụ Châu Âu, NASA và nhiều cơ quan khác. Antrix Corporation còn phục vụ cho các công ty tư nhân toàn cầu như World Space, Inmarsat (điện thoại vệ tinh) và WorldSat. ISRO cũng đã mạo hiểm chế tạo các vệ tinh vi mô với các quốc gia như Singapore và Israel. Với Singapore, việc phát triển các vệ tinh siêu nhỏ (100 kg) và Nano (10 kg) đã được thực hiện với sự tham gia của các viện kỹ thuật của cả hai nước như Đại học Kỹ thuật Nanyang Singapore và IIT Ấn Độ. Với Israel, các tổ chức nghiên cứu quốc phòng của cả hai nước đã cùng tham gia dự án phát triển chung.

Ban đầu, ISRO phụ thuộc vào nguồn tài chính của Chính phủ Ấn Độ, nhưng dần dần chi nhánh thương mại của ISRO là Antrix Corporation bắt đầu cung cấp các dịch vụ, như dịch vụ cung cấp bộ phát đáp, dịch vụ phóng, dịch vụ viễn thám, phát triển hệ thống phụ trên tàu và các dịch vụ liên quan. Thành công ban đầu của ISRO chủ yếu đến từ các vệ tinh liên lạc hoạt động, được gọi là hệ thống vệ tinh INSAT, một trong những hệ thống thông tin vệ tinh quốc gia lớn nhất ở khu vực Ấn Độ Dương. Antrix Corporation tiếp thị nhiều dịch vụ do hệ thống vệ tinh INSAT cung cấp. Hơn nữa, các vệ tinh quan sát trái đất như CARTOSAT đã được sử dụng để thu thập dữ liệu, và trong các ứng dụng như cung cấp tài nguyên nước, thăm dò khoáng sản, phát triển nông thôn, môi trường, lâm nghiệp, cứu trợ thiên tai và quản lý tài nguyên đại dương. Trong thời gian phóng các vệ tinh vi mô, Antrix Corporation đã xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu khách hàng, liên quan đến việc xây dựng vận hành và chuyển giao các vệ tinh vi mô cho khách hàng.

Một khía cạnh thương mại quan trọng đã phát triển trong thời gian qua, liên quan đến tình trạng của các trạm giám sát vệ tinh hiện đại đặt ở các khu vực châu Á (như ở Việt Nam và Indonesia) và các hệ thống hỗ trợ liên quan. Tốc độ tăng trưởng hàng năm của nhánh thương mại này là gần 17% và việc tạo ra doanh thu chủ yếu là trong lĩnh vực dịch vụ phóng vệ tinh.

Với việc khởi động cung cấp dịch vụ thương mại của các hệ thống phóng vệ tinh, Chính phủ Ấn Độ đang cố gắng thúc đẩy lĩnh vực này thông qua việc hợp tác quốc tế và liên doanh với các cơ quan hữu nghị. Trong số các quốc gia chính mà Ấn Độ đang triển khai chương trình hợp tác trong lĩnh vực không gian có cả Nga, nước đã có công trong việc đưa người Ấn Độ đầu tiên lên vũ trụ và cũng giúp các phi hành gia trong việc đào tạo và thích nghi trong môi trường không gian. Hệ thống hỗ trợ này là công cụ giúp Ấn Độ khởi động sứ mệnh Chandrayaan (Mặt trăng) cũng như Sứ mệnh quỹ đạo sao Hỏa (MOM), giúp Ấn Độ trở thành thành viên nhóm các cường quốc khai thác khoa học vũ trụ. Có thể thấy rằng, cách tiếp cận của Ấn Độ để phát triển các công nghệ tiên tiến trong lĩnh vực này cần hỗ trợ tài chính, và do đó, những quốc gia có năng lực về công nghệ, và không đối nghịch với lợi ích của Ấn Độ, như Israel, Nhật Bản, Mỹ, Liên minh Châu Âu và Singapore có thể tham gia cùng Ấn Độ trong lĩnh vực này.

Ấn Độ đã và đang tìm cách tăng cường sự hiện diện trong nhiều lĩnh vực như định vị vệ tinh, phát triển phương tiện phóng, phát triển các công nghệ quan trọng cần thiết để thực hiện chương trình bay vào vũ trụ của con người trong tương lai, viễn thám, các sáng kiến khám phá hành tinh, phát triển năng lực và đào tạo về khoa học vũ trụ, phát triển các hệ thống và cơ sở hạ tầng quan sát trái đất, cũng như trao đổi các nhà khoa học và kỹ thuật viên làm việc trong lĩnh vực này. Với sự hỗ trợ của Nga và các sáng kiến của nước này, Ấn Độ là một trong số ít quốc gia đã đưa ra hệ thống vệ tinh dẫn đường của riêng mình, được gọi là GAGAN (hệ thống nâng cấp dựa trên vệ tinh) và Hệ thống vệ tinh dẫn đường khu vực của Ấn Độ (IRNSS) được gọi là NAVIC.

Ấn Độ đang hợp tác với chương trình SPACEX và phát triển các phương tiện phóng có thể tái sử dụng. Có rất nhiều khả năng các công ty tư nhân có thể tham gia vào lĩnh vực này theo chương trình hợp tác công - tư (PPP). Công ty tư nhân có thể tham gia tích cực vào việc chế tạo các phương tiện phóng và cung cấp các dịch vụ phóng. Các dịch vụ dựa trên không gian cũng như các dịch vụ thông tin vệ tinh sẽ mở ra một thị trường thương mại lớn cho chương trình dịch vụ không gian của Ấn Độ cung cấp dịch vụ trong khu vực quốc tế. Ấn Độ cũng đã đề xuất xây dựng Trung tâm ủy quyền và xúc tiến không gian khoa học quốc gia (IN-SPACe), một cơ quan đầu mối tự quản để điều phối giữa các đối tác công tư, và giải quyết mọi tranh chấp phát sinh. Có nhiều ý kiến đề xuất rằng, với sự xuất hiện của các công ty tư nhân trong lĩnh vực này, sẽ có các vấn đề liên quan đến việc chia sẻ thời gian và bộ phát đáp của vệ tinh thương mại. Do đó, đã có đề xuất xây dựng Dự luật Hoạt động Không gian, là công cụ để phát triển chính sách về vệ tinh, chính sách thông tin liên lạc, cũng như chính sách viễn thám và điều hướng.

Lĩnh vực không gian sẽ trở nên cạnh tranh hơn và các vị trí trong quỹ đạo sẽ không đồng bộ về mặt địa lý (một số quốc gia có hạn ngạch được phân bổ để phóng vệ tinh nhưng không thể sử dụng và do đó, cho các quốc gia có năng lực công nghệ thuê lại). Giá cả các dịch vụ vệ tinh sẽ có giá cao, kèm theo việc phải xây dựng cơ sở hạ tầng cần thiết. Điều này bao gồm phát triển phương tiện phóng, bệ phóng được chỉ định và vị trí cho tiện ích thương mại, và cơ sở hạ tầng hỗ trợ cho những đối tác tư nhân sẵn sàng tham gia thị trường. Cũng đã có ý kiến đề xuất rằng, nên đưa ra bản tuyên bố, phân định các nhiệm vụ giữa ISRO, Antrix Corporation và những đối tác tư nhân mới. Cũng có ý kiến đề xuất thêm rằng, nên giải quyết các tranh chấp viễn thông và có tòa phúc thẩm (TDSAT) để hoạt động như một cơ chế giải quyết tranh chấp.

Cơ quan mới, sẽ thuộc khu vực do người dân đảm nhận (PSU), sẽ được gọi là Công ty hữu hạn Không gian mới Ấn Độ (NSIL) và sẽ là điểm tập trung tất cả các dịch vụ thương mại theo yêu cầu của các công ty trong và ngoài nước. In-SPACe sẽ xem xét bốn khía cạnh liên quan đến an toàn và an ninh, kỹ thuật, pháp lý cũng như thúc đẩy và giám sát lĩnh vực vũ trụ. Một trong những khía cạnh quan trọng là tài liệu, đánh giá kỹ thuật và duy trì an toàn quốc tế, cũng như các tiêu chuẩn bảo mật. Các cơ quan quốc tế cũng ủng hộ các sáng kiến và đang học hỏi kinh nghiệm từ các trường hợp điển hình trong việc khai thác không gian của Ấn Độ, vốn rất tiết kiệm chi phí.

ISRO đã thiết lập một cổng thông tin trực tuyến để nhận các ứng dụng và sau đó kiểm tra các khía cạnh kỹ thuật, an toàn và pháp lý. Tuy nhiên, có những lo ngại liên quan đến việc thiếu cơ chế giám sát các hoạt động vũ trụ cần có sự tham gia của Cục Viễn thông, Bộ Quốc phòng, Vụ Khoa học và Công nghệ và Bộ Nội vụ Ấn Độ. Để tạo điều kiện cho sự tham gia của khu vực tư nhân, cần phải duy trì thời hạn và các điều khoản phạt nếu dịch vụ không được cung cấp trong một khung thời gian cụ thể. Vấn đề lớn nhất là các công ty tư nhân sẽ phải tự thực hiện các hoạt động nghiên cứu và phát triển, xem xét tính khả thi của các dự án, tìm kiếm khách hàng và nguồn vốn cho các dự án và dịch vụ của họ.

ISRO đang có kế hoạch phóng một số vệ tinh truyền thông để phục vụ cho thị trường truyền thông ngày càng mở rộng, đặc biệt là khi Chính phủ Ấn Độ cho phép kết nối Internet trên máy bay. Điều này cũng sẽ thúc đẩy hoạt động thương mại trong các ngành công nghiệp phụ trợ liên quan đến việc phát triển các phương tiện phóng, phân lớp cách nhiệt, hệ thống liên lạc kỹ thuật số trên vệ tinh, cũng như khả năng chế tạo và phóng các vệ tinh Nano và vệ tinh siêu nhỏ vào quỹ đạo địa không đồng bộ. Mặc dù Dự luật hoạt động không gian vẫn đang trong giai đoạn xây dựng và cần được nội các thông qua, nhưng hy vọng rằng, dự luật sẽ cung cấp khuôn khổ pháp lý để hướng dẫn phân loại các hoạt động của khối doanh nghiệp khu vực công và tư nhân.

Ở Ấn Độ, lĩnh vực không gian đã đạt được những bước tiến vượt trội được quốc tế công nhận, nhưng do thực tế là lĩnh vực này cần nhiều nguồn lực tài chính để phát triển trong tương lai, đặc biệt là liên quan đến các hoạt động khám phá không gian, nên lĩnh vực này cần chú trọng phát triển các cơ chế gây quỹ để các sứ mệnh này có thể được thực hiện mà không bị cạn vốn. Nhiều quốc gia đã phát triển các cơ chế tài chính thông qua bán dịch vụ và phóng vệ tinh để có thể thực hiện các nhiệm vụ có giá trị cao trong không gian vũ trụ.

Ấn Độ cũng đã phát triển năng lực hoạt động trong không gian vũ trụ và mạng lưới vệ tinh, có thể hoạt động như một tuyến phòng thủ, cung cấp thông tin tình báo, do thám và giám sát các khu vực mục tiêu. Cần tập trung phát triển hệ thống này để có thể xây dựng hệ sinh thái hoàn chỉnh để quân nhân làm việc với máy bay không người lái, máy bay giám sát độ cao và vệ tinh quỹ đạo không đồng bộ ở khu vực địa hình thấp.

Điều này cũng phù hợp với sự phát triển trong khối QUAD, khi các nước như Mỹ và Nhật Bản đã đề xuất phóng hàng trăm vệ tinh quỹ đạo thấp để dò xét các hoạt động của Trung Quốc và Triều Tiên, đồng thời điều chỉnh hệ thống phòng thủ tên lửa của họ để dễ dàng phát hiện các hoạt động phóng vệ tinh và đưa ra biện pháp đối phó. Ấn Độ cũng đã phát triển các hệ thống vệ tinh để có thể hoạt động như một điểm thu thập thông tin về hoạt động trên mặt đất của các nước đối địch. Trong các cuộc không kích được thực hiện ở Uri và đặc biệt là các cuộc không kích ở Balakot, các dịch vụ của nhiều vệ tinh do thám này đã được sử dụng. Mạng vệ tinh OCEANSAT đã được phát triển để xem xét các sáng kiến an ninh hàng hải và giúp Hải quân Ấn Độ xác định vị trí các tàu giả mạo và hàng hóa nguy hiểm trên biển.

Mạng lưới vệ tinh quân sự mà Ấn Độ đã phát triển trong thời gian dài, nhưng dù có rất nhiều vệ tinh thì Ấn Độ vẫn gặp các vấn đề về thời tiết liên quan đến việc giám sát liên tục một khu vực mục tiêu cụ thể, do đó nước này đã khởi xướng các cơ chế cần thiết, và cố gắng hợp tác với các quốc gia QUAD đã có đủ năng lực quản lý vệ tinh. Đôi khi, Ấn Độ đã sử dụng dữ liệu từ các vệ tinh do thám của Israel và cả của Mỹ để theo dõi biên giới Pakistan và Trung Quốc.

Để kết luận, chúng ta có thể nói rằng, Ấn Độ đã phát triển những năng lực không gian để bảo vệ biên giới chủ quyền, giúp phát triển lĩnh vực giao thông hàng hải và hàng không thông qua việc cung cấp thông tin kịp thời. Lĩnh vực viễn thông và phát sóng truyền hình đã mang lại khoản doanh thu cần thiết cho một bước đại nhảy vọt trong lĩnh vực này. Ấn Độ đã đạt được thành tựu lớn nhờ vào việc thu hút và đào tạo cho các nhà khoa học và kỹ thuật viên của Ấn Độ, đồng thời cho họ tham gia các khóa đào tạo quốc tế, cũng như học hỏi công nghệ mới thông qua các chương trình học bổng hào phóng, và trong các chương trình đào tạo trong khi đang làm việc (đào tạo tại chỗ). Hệ sinh thái đã được tạo ra trong sáu mươi năm qua nay đã đến lúc hưởng thành quả. Chính phủ cũng đã có quan điểm đúng về sự hỗ trợ cơ cấu cần thiết, về giao đất, giữ chân các nhà khoa học, và cam kết duy trì nguồn tài trợ tối thiểu mỗi năm bất chấp suy thoái. Đây là những điều kiện tiêu chuẩn cho sự tăng trưởng năng lực khai phá không gian của Ấn Độ, và dự báo ISRO ngày càng phát triển tốt hơn và chi phí hiệu quả cao. 

Ấn Độ đã đề xuất thành lập bộ chỉ huy hàng không vũ trụ để chỉ huy các cuộc chiến trong vũ trụ trong tương lai và cũng phát triển các hệ thống phòng thủ có thể đánh chặn vũ khí phóng vào không gian. Bộ tư lệnh hàng không vũ trụ được hình thành vào năm 2000, là cơ quan trung ương liên kết các ra-đa, các mạng lưới thông tin liên lạc, có thể được sử dụng để thu thập thông tin tình báo và phối hợp phản ứng trong trường hợp xảy ra chiến tranh không gian hoặc xâm phạm không gian vũ trụ của Ấn Độ. Năm 2010, cơ quan vũ trụ tích hợp được thành lập. Trừ một số ít ngoại lệ, còn lại hầu hết các vệ tinh quân sự Ấn Độ hiện đang do Bộ tư lệnh chỉ huy và quản lý. Tham mưu trưởng Bộ Quốc phòng, Tướng Bipin Rawat, đã cho phép Bộ Tư lệnh Phòng không (ADC) đảm nhiệm tích hợp cả tấn công và phòng thủ.

Vào tháng 3/2019, Ấn Độ đã thử nghiệm vũ khí chống vệ tinh (ASAT) và đã tham gia vào liên minh bốn quốc gia đã phát triển và thử nghiệm vu khí này. Sự cấp bách đối với Ấn Độ trong việc phát triển một hệ thống vũ khí như vậy ngày càng rõ ràng khi Trung Quốc tiến hành thử nghiệm ASAT vào năm 2007 với việc sử dụng tên lửa Dong Neng-2 (DN-2). Nhiều ý kiến nghi ngờ rằng, Trung Quốc đã tiến hành một cuộc thử nghiệm khác thông qua tên lửa di động trên đường vào tháng 5/2013. Cảm nhận được sự mở rộng nhanh chóng của Trung Quốc trong chiến tranh không gian, vào năm 2012, Ấn Độ đã đề xuất tích hợp chương trình phòng thủ chống tên lửa đạn đạo (ABM) của Ấn Độ để có thể hoạt động như vũ khí ASAT. Chúng ta suy đoán rằng, tên lửa đạn đạo liên lục địa Agni-V đã được phát triển với mục tiêu kép.

Với sự tiến bộ về năng lực không gian, Ấn Độ đã khai các vệ tinh nặng hơn 2 tấn trên quỹ đạo không gian, có thể được sử dụng như vũ khí trong trường hợp có khủng hoảng. Cơ quan Nghiên cứu và Phát triển Quốc phòng Ấn Độ (DRDO) đang hợp tác với Israel để phát triển loại vũ khí có thể tồn tại trong quỹ đạo bao lâu tùy thích, để tiêu diệt vệ tinh của đối phương. Ấn Độ cũng tiến hành các cuộc tập trận mô phỏng chiến tranh không gian, được gọi là IndSpaceEx và thể chế hóa Cơ quan Vũ trụ Quốc phòng ba lực lượng (DSA), thực hiện một bước đại nhảy vọt về mặt kỹ thuật. Ấn Độ đã và đang xem xét tất cả các khả năng liên quan đến vũ khí điện tử, vật lý động học, vật lý phi động học, và vũ khí mạng trong không gian để phát triển khả năng phòng thủ trong không gian. Ấn Độ cũng đang nỗ lực phát triển hệ thống C4ISR, và về vấn đề này, Ấn Độ đã nhấn mạnh đến việc thành lập Trung tâm Phân tích và Xử lý Hình ảnh Quốc phòng (DIPAC) đặt tại Delhi, và Trung tâm Kiểm soát Vệ tinh Quốc phòng đặt tại Bhopal. Hệ sinh thái không gian vũ trụ sẽ tập hợp các nhà khoa học dân sự và các nhà hoạch định quân sự để tìm ra các giải pháp khả thi, và giải quyết các mối quan ngại liên quan đến khả năng đối đầu giữa các quốc gia trong không gian vũ trụ.

Tác giả: Panka Jha – Trường Quan hệ quốc tế Jindal, Đại học quốc tế Jindal, Ấn Độ

 
Trung tâm Nghiên cứu Ấn Độ

Nguồn: http://www.cescube.com/vp-india-s-space-capabilities-planning-a-quantum-jump

Bấm vào đây để đọc bản tiếng Anh của bài viết này/Click here to read the English version of this article

Bình luận của bạn