Trong nhiều năm, thử nghiệm trên động vật được xem là công cụ quan trọng để kiểm tra độ an toàn và hiệu quả của thuốc trước khi đưa vào thử nghiệm lâm sàng. Tuy nhiên, các kết quả gần đây cho thấy phương pháp này không phải lúc nào cũng phản ánh chính xác phản ứng của cơ thể người. Nhiều loại thuốc tỏ ra an toàn trên động vật nhưng lại thất bại khi thử trên người. Ngược lại, có những chất bị xem là nguy hiểm trong thử nghiệm động vật nhưng thực tế lại được sử dụng an toàn trong y học. Điều đó cho thấy một vấn đề căn bản: sinh học của động vật và con người tuy có điểm tương đồng, nhưng không hoàn toàn giống nhau.

Chính vì vậy, nhiều quốc gia và tổ chức quốc tế đang thúc đẩy một hướng đi mới: giảm dần và tiến tới thay thế thử nghiệm trên động vật bằng các phương pháp có độ tương thích cao hơn với cơ thể người. Liên minh châu Âu đã ban hành chính sách ưu tiên các phương pháp không dùng động vật trong phát triển dược phẩm và công nghệ y tế. Vương quốc Anh cũng công bố lộ trình loại bỏ dần thử nghiệm động vật trong khoa học. Tại Mỹ, Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm đã xây dựng cách tiếp cận từng bước để thay thế các mô hình cũ bằng những phương pháp mới được kiểm chứng khoa học. Tổ chức Y tế Thế giới cũng đưa ra hướng dẫn nhằm giảm hoặc loại bỏ các thử nghiệm động vật trong kiểm định sinh phẩm.

Xu thế này xuất phát từ cả lý do khoa học lẫn thực tiễn. Về khoa học, các công nghệ mới như mô hình tế bào 3D, hệ thống cơ quan trên chip, phân tích và trí tuệ nhân tạo đang cho phép các nhà nghiên cứu tiếp cận cơ chế bệnh tật của con người một cách gần hơn và chính xác hơn. Về thực tiễn, thử nghiệm trên động vật thường tốn thời gian, chi phí cao và có nguy cơ làm chậm quá trình phát triển thuốc. Trong khi đó, các phương pháp mới không chỉ có tiềm năng rút ngắn quá trình nghiên cứu mà còn có thể cung cấp dữ liệu sát hơn với cơ thể người.

Một số nước đã bắt đầu chuyển hóa xu thế này thành chính sách cụ thể. Brazil, chẳng hạn, đã ban hành quy định coi thử nghiệm động vật là lựa chọn cuối cùng, đồng thời yêu cầu xây dựng kế hoạch chuyển đổi sang các phương pháp thay thế. Ở Mỹ và châu Âu, nhiều chương trình tài trợ quy mô lớn đã được triển khai để phát triển công nghệ mới, xây dựng cơ sở dữ liệu, và thiết lập khung pháp lý cho các phương pháp không dùng động vật. Điều đó cho thấy cuộc chuyển đổi này không còn là câu chuyện của tương lai xa, mà đang diễn ra ngay trong hiện tại.

Ở Ấn Độ, xu thế này cũng đã bắt đầu được tiếp nhận. Quy tắc sửa đổi về Thuốc mới và Thử nghiệm lâm sàng năm 2023 đã cho phép sử dụng chip mô phỏng cơ quan và các phương pháp dựa trên sinh học người trong nghiên cứu an toàn và hiệu quả thuốc. Đây là một bước tiến đáng chú ý, bởi nó mở ra không gian pháp lý cho đổi mới khoa học. Đồng thời, một số cơ quan tài trợ công của Ấn Độ đã bắt đầu hỗ trợ nghiên cứu và thương mại hóa các công nghệ nội địa theo hướng tương thích sinh học người.

Điểm quan trọng là quá trình thay thế thử nghiệm động vật không thể diễn ra trong một sớm một chiều. Nhiều nước đang áp dụng cách tiếp cận theo ba nhóm. Nhóm thứ nhất gồm những thử nghiệm mà công nghệ thay thế đã đủ trưởng thành để sử dụng ngay. Nhóm thứ hai là những lĩnh vực đã có công nghệ thay thế khá tốt nhưng vẫn cần thêm thời gian để hoàn thiện. Nhóm thứ ba là các bài toán sinh học rất phức tạp, đòi hỏi tiếp tục nghiên cứu dài hạn trước khi có thể thay thế hoàn toàn. Cách chia này giúp quá trình chuyển đổi diễn ra thực tế, có lộ trình và có thể kiểm soát được.

Một ví dụ dễ hiểu là phép thử phát hiện chất gây sốt trong thuốc tiêm và thiết bị y tế. Trước đây, người ta thường dùng thỏ để kiểm tra phản ứng sốt. Nhưng cách này có độ chính xác không cao và không phản ánh tốt phản ứng của con người. Nay đã có các xét nghiệm dựa trên tế bào máu người, cho kết quả chính xác hơn và phù hợp hơn với sinh lý học người. Vì thế, nhiều hệ thống dược điển lớn đã bắt đầu ưu tiên phương pháp mới này.

Một ví dụ khác là kháng thể đơn dòng, một nhóm thuốc sinh học rất quan trọng trong điều trị ung thư và bệnh tự miễn. Vì các loại thuốc này tác động rất cụ thể lên mục tiêu của tế bào người, nên kết quả trên động vật nhiều khi không đủ tin cậy. Trong một số trường hợp, thuốc được đánh giá là an toàn trên động vật nhưng lại gây phản ứng nghiêm trọng trên người. Điều đó cho thấy, với những loại thuốc có tính đặc hiệu cao, việc dựa quá nhiều vào mô hình động vật có thể tạo ra cảm giác an toàn giả.

Đối với Ấn Độ, đây là thời điểm có ý nghĩa chiến lược. Nước này hiện có hơn 80 phòng thí nghiệm đang phát triển các mô hình sinh học người. Các cơ quan như BIRAC, Bộ Công nghệ Sinh học, CDSCO và những tổ chức liên quan đang thúc đẩy đối thoại chính sách và hợp tác kỹ thuật. Nếu được đầu tư bài bản, Ấn Độ hoàn toàn có thể xây dựng một hệ sinh thái công nghệ riêng, vừa phục vụ nhu cầu trong nước, vừa cung cấp giải pháp cho thị trường toàn cầu.

Xa hơn, phát triển công nghệ thử nghiệm dựa trên sinh học người không chỉ là một bước tiến của ngành dược. Nó còn là một phần của năng lực quốc gia trong thời đại mới: năng lực tạo ra chuẩn mực khoa học, năng lực đổi mới thể chế, và năng lực tham gia định hình luật chơi quốc tế. Với quy mô thị trường lớn, nền công nghiệp dược phát triển và nguồn nhân lực khoa học ngày càng mạnh, Ấn Độ có cơ hội trở thành một trung tâm quan trọng trong lĩnh vực này.

Nói cách khác, cuộc chuyển đổi từ thử nghiệm trên động vật sang công nghệ tương thích với con người không chỉ là một thay đổi kỹ thuật. Đó là sự dịch chuyển trong cách con người hiểu, kiểm tra và bảo vệ sức khỏe của chính mình. Với Ấn Độ, đây là một cánh cửa lớn để bước vào giai đoạn mới của khoa học sự sống, nơi đổi mới công nghệ gắn chặt với lợi ích công, năng lực cạnh tranh và vị thế quốc tế.