Ấn Độ đã chính thức khởi động cuộc tổng điều tra dân số mới, một trong những công tác thống kê lớn và phức tạp nhất hành tinh. Với chi phí khoảng 1,24 tỷ USD, chiến dịch này huy động hơn 3 triệu cán bộ điều tra để khảo sát khoảng 1,4 tỷ người dân trên toàn bộ 28 bang và 8 lãnh thổ liên bang, trải rộng từ hơn 7.000 đô thị đến 640.000 ngôi làng.

Đây là cuộc điều tra dân số lần thứ tám kể từ khi Ấn Độ độc lập năm 1947. Cuộc điều tra gần nhất được tiến hành vào năm 2011; theo kế hoạch, Ấn Độ phải thực hiện một cuộc điều tra mới vào năm 2021, nhưng đã bị hoãn do đại dịch COVID-19. Khoảng trống kéo dài này khiến các dữ liệu cơ bản về nhân khẩu học, nhà ở, điều kiện sống và mức tiếp cận tiện ích xã hội của nước này trở nên lạc hậu đáng kể.

Một điểm khác biệt lớn của cuộc điều tra năm nay là việc số hóa toàn bộ quy trình. Theo kế hoạch, các điều tra viên sẽ sử dụng ứng dụng di động trên điện thoại thông minh để thu thập và gửi dữ liệu, với bộ câu hỏi gồm 33 nội dung. Người dân cũng có thể tự khai báo thông tin qua cổng trực tuyến và nhận mã định danh số riêng để phục vụ đối chiếu khi cán bộ điều tra đến làm việc.

Quá trình điều tra được chia thành hai giai đoạn. Giai đoạn đầu, bắt đầu từ tháng 4 và kéo dài đến tháng 9, tập trung vào khảo sát nhà ở và điều kiện sinh hoạt: số người trong hộ, tình trạng sở hữu nhà, nguồn nước, nhiên liệu nấu ăn, điện, internet, giao thông và các tiện ích cơ bản khác. Giai đoạn thứ hai, dự kiến diễn ra vào tháng 2 năm 2027, sẽ đi sâu vào nhân khẩu học và kinh tế - xã hội, bao gồm giáo dục, di cư, sinh sản và đặc biệt là ghi nhận đẳng cấp.

Trong bối cảnh Ấn Độ đang chuẩn bị cho một cuộc phân định lại đơn vị bầu cử dựa trên dân số, cuộc tổng điều tra lần này có ý nghĩa vượt xa phạm vi thống kê. Nhiều học giả cho rằng kết quả điều tra sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến phân bổ ghế đại biểu, cán cân quyền lực giữa các khu vực và chính sách đại diện giới. Các bang miền Nam, nơi tốc độ tăng dân số chậm hơn, lo ngại rằng nếu chia lại khu vực bầu cử thuần túy theo số dân, miền Bắc nơi dân số đông hơn sẽ được hưởng lợi lớn hơn về mặt chính trị.

Đó là lý do vì sao cuộc điều tra dân số năm 2026 được theo dõi đặc biệt chặt chẽ. Đây cũng là thời điểm chính phủ Ấn Độ đang thúc đẩy đạo luật dành một phần ba số ghế trong quốc hội cho phụ nữ, nhưng việc thực thi còn gắn với kết quả điều tra dân số và phân định lại ranh giới bầu cử. Nói cách khác, dữ liệu dân số lần này sẽ không chỉ phục vụ hoạch định chính sách mà còn có thể định hình lại cấu trúc quyền lực chính trị của Ấn Độ trong nhiều năm tới.

Tuy nhiên, tâm điểm tranh cãi lớn nhất vẫn là việc đưa đẳng cấp vào điều tra. Ấn Độ từng thu thập dữ liệu đẳng cấp một cách hệ thống từ trước năm 1931, nhưng kể từ năm 1951 đã ngừng điều tra trên phạm vi toàn dân với lập luận tránh làm sâu sắc thêm chia rẽ xã hội. Từ đó đến nay, chỉ một số nhóm như Scheduled Castes và Scheduled Tribes được ghi nhận trong các khảo sát hạn chế.

Lần này, sau nhiều sức ép từ các nhóm vận động và tầng lớp đẳng cấp thấp, chính phủ của Thủ tướng Narendra Modi đã chấp nhận đưa ghi nhận đẳng cấp vào cuộc điều tra. Đây sẽ là lần đầu tiên kể từ năm 1931, Ấn Độ thực hiện một cuộc đếm quy mô toàn dân đối với jati – hệ thống tiểu đẳng cấp vốn ăn sâu vào đời sống xã hội.

Những người ủng hộ cho rằng không có dữ liệu đẳng cấp thì nhà nước sẽ “đi trong bóng tối”, không thể đo lường chính xác mức độ bất bình đẳng, phân bổ nguồn lực hay đánh giá hiệu quả chính sách. Ngược lại, những người phản đối lo ngại việc nhà nước chính thức hóa và phân loại quá chi tiết các tiểu đẳng cấp sẽ khiến bản sắc đẳng cấp trở nên cứng nhắc hơn, làm dai dẳng thêm các rạn nứt xã hội.

Ngoài ra, cuộc điều tra còn làm dấy lên lo ngại về cách dữ liệu có thể được sử dụng trong bối cảnh nhạy cảm liên quan đến quốc tịch, Đạo luật sửa đổi quốc tịch (CAA) và kế hoạch xây dựng Cơ quan đăng ký công dân quốc gia (NRC). Một số nhà quan sát e ngại rằng dữ liệu dân số, nếu thiếu minh bạch, có thể bị lồng ghép vào các chiến dịch nhận diện công dân, làm gia tăng lo lắng trong các cộng đồng thiểu số, đặc biệt là người Hồi giáo.

Sau hơn một thập kỷ không có dữ liệu dân số cập nhật, Ấn Độ đang bước vào một thời điểm then chốt. Cuộc tổng điều tra lần này không chỉ nhằm đếm người. Nó sẽ cho thấy ai là ai trong xã hội Ấn Độ, ai được hưởng lợi từ tăng trưởng, ai bị bỏ lại phía sau, và nhà nước sẽ phân chia quyền lực cũng như nguồn lực ra sao trong giai đoạn mới. Trong một nền dân chủ hơn 1,4 tỷ dân, cuộc điều tra dân số vì thế đã trở thành một sự kiện chính trị có ý nghĩa chiến lược, hơn là một phép cộng số học đơn thuần.