Trong đời sống chính trị Ấn Độ đương đại, Jawaharlal Nehru tiếp tục là một tọa độ quy chiếu quan trọng. Sự hiện diện bền bỉ của ông trong các cuộc thảo luận chính sách phản ánh vị thế đặc biệt của một nhà lập quốc. Dù thường được phân tích dưới nhiều lăng kính trái chiều, hình tượng của Thủ tướng đầu tiên luôn gắn liền với những thời khắc bản lề định hình nhà nước liên bang. Để có một đánh giá khoa học và thỏa đáng, việc nghiên cứu về ông cần vượt lên trên các tranh luận thời điểm để trở về với phương pháp luận sử học, đó là nhìn nhận con người lịch sử trong sự toàn vẹn của bối cảnh thời đại.

Một cách tiếp cận công tâm trước hết cần ghi nhận các giới hạn trong hoạch định chính sách của Nehru. Về đối ngoại, việc đưa tranh chấp Kashmir ra Liên Hợp Quốc năm 1948 và chấp thuận thỏa thuận ngừng bắn đã tạo nên đường phân định thực tế kéo dài, để lại nhiều phức tạp về an ninh khu vực. Tương tự, cách tiếp cận lý tưởng hóa đối với phong trào đoàn kết Á - Phi đã khiến chính phủ đánh giá chưa thật sự đầy đủ các nguy cơ biên giới, dẫn đến bất lợi chiến lược tại Aksai Chin và cuộc xung đột biên giới với Trung Quốc năm 1962. Về đối nội, mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung dù đã hình thành được những ngành công nghiệp cơ bản ban đầu, song theo thời gian đã bộc lộ sự xơ cứng về cơ chế kiểm soát giấy phép, đồng thời nguồn lực phân bổ cho y tế và giáo dục phổ thông cơ sở còn những hạn chế nhất định. Đây là những chủ đề nghiên cứu xác đáng, giúp hậu thế rút ra nhiều bài học quý giá về quản trị quốc gia và an ninh đối ngoại.

Tuy nhiên, các hạn chế trên cần được đặt cân bằng trong bức tranh tổng thể của nỗ lực hợp nhất và kiến quốc phi thường từ mùa hè năm 1947. Khi quyền bảo hộ của thực dân Anh chấm dứt, tiểu lục địa đứng trước nguy cơ phân mảnh sâu sắc với hơn 500 phiên vương quốc có quy mô, quân đội và đặc quyền riêng biệt. Công cuộc sáp nhập các thực thể này vào Liên minh Ấn Độ là một thành tựu ngoại giao và pháp lý to lớn. Lịch sử ghi nhận vai trò điều hành xuất sắc của Sardar Patel và V. P. Menon, song tính chính danh hiến định, văn kiện gia nhập và tấm lá chắn ngoại giao ngăn ngừa can thiệp quốc tế đều được vận hành dưới sự chỉ đạo trực tiếp của nội các do Nehru đứng đầu. Sau khi Patel qua đời, Nehru tiếp tục hoàn tất tiến trình phân định lại các bang theo ngôn ngữ và từng bước bãi bỏ các đặc quyền phong kiến, củng cố tính toàn vẹn lãnh thổ của một quốc gia thống nhất.

Ý nghĩa lịch sử lớn nhất của Nehru nằm ở sự nghiệp kiến tạo thể chế từ một điểm xuất phát đầy gian khó. Tiếp quản một đất nước vừa trải qua biến cố chia cắt đẫm máu, hàng triệu người tị nạn, tỷ lệ biết chữ khoảng 12% và tuổi thọ trung bình chỉ 32 tuổi, chính phủ thời kỳ đầu đã tập trung xây dựng bộ khung cho một nền dân chủ lâu dài. Thay vì chọn con đường tập quyền độc đoán như phần lớn các quốc gia hậu thực dân cùng thời kỳ, Nehru kiên định thúc đẩy việc ban hành Hiến pháp năm 1950, tổ chức các kỳ tổng tuyển cử phổ thông đầu phiếu minh bạch từ năm 1952, và xác lập vững chắc nguyên tắc quyền lực dân sự tối cao đối với lực lượng vũ trang. Song song đó là tầm nhìn dài hạn về khoa học - công nghệ thông qua việc sáng lập các Viện Công nghệ Ấn Độ (IIT), Viện Khoa học Y khoa Toàn Ấn (AIIMS), Viện Thống kê và Ủy ban Năng lượng Nguyên tử, tạo tiền đề tri thức cho sự bứt phá kinh tế sau này.

Khi đặt cạnh các nhà lãnh đạo giải phóng dân tộc cùng thời tại châu Á và châu Phi, Ấn Độ thời kỳ Nehru nổi bật nhờ tính ổn định hiến định vượt trội. Đất nước đã tránh được các cuộc đảo chính quân sự, ngăn ngừa nguy cơ phân liệt sắc tộc quy mô lớn và xây dựng được một hệ thống tư pháp độc lập đủ kiên cố để bảo vệ các quyền tự do công dân. Thể chế ấy bền vững đến mức các thế hệ lãnh đạo và các đảng phái đối lập sau này đều có thể tiếp quản quyền lực một cách hòa bình và hợp hiến. Sự nghiệp chín năm đấu tranh trong các nhà tù thực dân cùng những đóng góp nền móng ấy là di sản đáng trân trọng trong lịch sử Ấn Độ.

Ấn Độ hiện đại đang vững bước khẳng định vị thế một cường quốc toàn cầu với quy mô kinh tế và năng lực công nghệ vượt bậc. Những thành tựu hôm nay là sự tiếp nối, hoàn thiện và nâng tầm từ những viên gạch thể chế đầu tiên mà thế hệ lập quốc đã dày công đặt nền móng. Đánh giá Jawaharlal Nehru bằng sự thấu hiểu lịch sử, tôn trọng cả những thành tựu vĩ đại lẫn những bài học kinh nghiệm, chính là thái độ học thuật tích cực nhất nhằm phát huy tối đa nội lực cho tương lai phát triển bền vững của đất nước.