Mặc dù trẻ em được đề cập trong các quyết định của COP30, nhưng việc thiếu các biện pháp ràng buộc đối với các yếu tố gây biến đổi khí hậu mang tính hệ thống đã làm nổi bật khoảng cách giữa sự bao trùm mang tính biểu tượng và sự bảo vệ có ý nghĩa. Các chính phủ đã bỏ lỡ cơ hội quan trọng để đưa trẻ em trở thành yếu tố ưu tiên hàng đầu trong việc ra quyết định về khí hậu.

Gần một tỷ trẻ em, gần một nửa tổng số trẻ em trên toàn thế giới, sống ở các quốc gia được xếp vào nhóm có nguy cơ cực cao do biến đổi khí hậu, làm trầm trọng thêm thách thức trong việc thực hiện các nghĩa vụ của các quốc gia theo Công ước Liên hợp quốc về Quyền trẻ em (UNCRC) và đạt được các Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs) năm 2030. Tại Brazil, Colombia và Peru, hơn 420.000 trẻ em đã bị ảnh hưởng bởi hạn hán Amazon, đe dọa đến sự sống còn và phát triển của các em. Tại Đông và Nam Phi, hơn 51 triệu trẻ em đang phải đối mặt với các cuộc khủng hoảng chồng chéo, từ những cú sốc khí hậu và các trường hợp khẩn cấp về sức khỏe đến tình trạng di dời và bất ổn kinh tế.

Năm 2024, các cú sốc khí hậu đã làm gián đoạn việc học tập của 128 triệu trẻ em ở Nam Á, trong đó có 54,8 triệu trẻ em chỉ riêng ở Ấn Độ, quốc gia xếp thứ 26 trên 163 quốc gia trong Chỉ số Rủi ro Khí hậu Trẻ em của Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF), nhấn mạnh sự cần thiết cấp bách phải giải quyết sự bất bình đẳng trong giáo dục do biến đổi khí hậu gây ra. Nhìn chung, hơn 242 triệu trẻ em đã bị gián đoạn việc học do các thảm họa khí hậu như sóng nhiệt, lũ lụt và bão, với những tác động lâu dài đến quyền được học tập, phát triển và trưởng thành của các em. Đồng thời, việc cắt giảm mạnh viện trợ quốc tế cho các lĩnh vực tập trung vào trẻ em, như dinh dưỡng, đã khiến hàng triệu trẻ em thiếu đi sự hỗ trợ thiết yếu. Biến đổi khí hậu ảnh hưởng không cân xứng đến trẻ nhỏ và các thế hệ tương lai, đòi hỏi hành động ngay lập tức để giúp giảm thiểu các tác động lâu dài.

Đặt tiếng nói của trẻ em làm trọng tâm trong hành động vì khí hậu

Trẻ em không chỉ là nạn nhân; chúng là những tác nhân tích cực trong việc định hình các giải pháp cho cuộc khủng hoảng khí hậu. Các quốc gia thành viên phải đảm bảo việc công nhận tiếng nói của trẻ em, phân bổ nguồn lực và thiết lập các khuôn khổ thực hiện cần thiết để đảm bảo tương lai của chúng. Trẻ em cần được lắng nghe và tham vấn tích cực trong quá trình xây dựng Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC) và các kế hoạch hành động vì khí hậu quốc gia và cấp địa phương khác.

Để được coi là nhạy cảm với trẻ em và thanh thiếu niên, mỗi NDC phải đáp ứng ít nhất ba trong bốn tiêu chí sau: (1) phải bao gồm các tham chiếu rõ ràng đến trẻ em và thanh thiếu niên, bao gồm cả những người thiệt thòi và bị gạt ra ngoài lề xã hội; (2) phải dựa trên quyền, công nhận trẻ em và thanh thiếu niên là người thụ hưởng quyền; (3) phải bao quát, công nhận trẻ em và thanh thiếu niên là các bên liên quan quan trọng đối với hành động vì khí hậu; và (4) phải mang tính toàn diện và đa ngành, giải quyết các rủi ro và điểm yếu cụ thể của trẻ em và thanh thiếu niên thông qua các cam kết đa ngành trong các lĩnh vực quan trọng đối với trẻ em.

Một đánh giá của UNICEF về NDC 2.0 cho thấy 38% đề cập đến sức khỏe trẻ em, 43% giáo dục, 30% bảo trợ xã hội, 39% nước sạch và 15% vệ sinh môi trường. Báo cáo tổng hợp NDC năm 2025 của UNFCCC cho thấy 52% các quốc gia thành viên hiện nay nhận thức được tác động không cân xứng của biến đổi khí hậu đối với trẻ em và thanh thiếu niên, với 30% nêu ra các biện pháp cụ thể để tăng cường khả năng chống chịu. Đáng chú ý, 88% cho biết trẻ em và thanh thiếu niên đã hoặc sẽ được xem xét trong quá trình xây dựng NDC, tăng từ 61%. Tuy nhiên, cần phải xem xét kỹ lưỡng hơn để đánh giá xem những cam kết này có thực sự đáp ứng các tiêu chí nhạy cảm với trẻ em và thanh thiếu niên hay không.

Đến cuối COP30, 119 quốc gia đã đệ trình các NDC mới, nhưng nhìn chung, những cam kết này vẫn còn thiếu hụt so với mức giảm phát thải cần thiết vào năm 2035, dự báo sự nóng lên toàn cầu ở mức 2,3–2,8°C, cao hơn nhiều so với mục tiêu 1,5°C của Hiệp định Paris. COP30 đã nhất trí 59 chỉ số thích ứng thuộc Mục tiêu Toàn cầu về Thích ứng; tuy nhiên, nhiều chỉ số trong số đó đã bị sửa đổi trong những ngày cuối cùng của cuộc đàm phán và hiện cần được hoàn thiện thêm thông qua quy trình Tầm nhìn Belém-Addis kéo dài hai năm, làm dấy lên lo ngại về việc chúng cuối cùng có thể được thông qua. COP30 kêu gọi tăng gấp ba lần nguồn tài chính cho thích ứng, nhưng lại thiếu kế hoạch hành động cụ thể và trì hoãn việc giải ngân từ năm 2030 đến năm 2035. Con số này vẫn thấp hơn nhiều so với 310-365 tỷ đô la Mỹ mỗi năm mà các nước đang phát triển cần, gấp khoảng 12-14 lần mức tài trợ hiện tại.

Lồng ghép quyền trẻ em vào quản trị khí hậu

Khủng hoảng khí hậu và môi trường đã và đang làm suy yếu quyền của trẻ em về sức khỏe, giáo dục và an toàn, đặc biệt là ở các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình. Cùng với sự suy giảm đa dạng sinh học và ô nhiễm, ba cuộc khủng hoảng toàn cầu này dẫn đến tình trạng di dời, suy dinh dưỡng, lao động trẻ em, tảo hôn và sức khỏe tâm thần ngày càng xấu đi. Tuy nhiên, từ năm 2006 đến năm 2023, chỉ có 2,4% kinh phí từ các quỹ khí hậu đa phương quan trọng hỗ trợ các sáng kiến ​​đáp ứng nhu cầu của trẻ em. Con số này là không đủ một cách đáng báo động.

Bình luận chung số 26 của Liên Hợp Quốc công nhận sự suy thoái môi trường, bao gồm cả khủng hoảng khí hậu, là “một hình thức bạo lực đối với trẻ em và có thể gây ra sự sụp đổ xã ​​hội trong cộng đồng và gia đình”. 198 quốc gia thành viên của UNFCCC và 196 quốc gia thành viên của UNCRC bắt buộc phải giải quyết những nghĩa vụ đan xen này. Nhóm chuyên trách mới của Ủy ban về quyền trẻ em và môi trường đánh dấu bước tiến lớn hướng tới việc tích hợp trách nhiệm giải trình về khí hậu vào báo cáo về quyền trẻ em.

Các quốc gia cũng nên chia sẻ tiến độ, thách thức và thực tiễn tốt về việc thực hiện GC26 tại các cuộc họp COP. Mặc dù không mang tính ràng buộc, sự tham gia như vậy sẽ tăng cường ảnh hưởng và truyền cảm hứng cho những cam kết rộng hơn hướng tới tương lai an toàn hơn, bền vững hơn cho trẻ em.

Ý kiến ​​tư vấn của Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) đã tái khẳng định rằng, việc các quốc gia không hành động về biến đổi khí hậu có thể cấu thành vi phạm các nghĩa vụ quyền con người, nhấn mạnh tính cấp thiết của việc điều chỉnh khuôn khổ về khí hậu và quyền trẻ em. COP30 đã tạo ra cơ hội để chứng minh sự điều chỉnh này, tuy nhiên vẫn còn những khoảng trống đáng kể. Các giao thức an ninh tại các COP thường hạn chế sự tham gia của trẻ em; mặc dù COP30 đã đưa ra các biện pháp như đội lưu động, vòng đeo tay, "Lều màu cam" và đường dây hỗ trợ 24 giờ để thúc đẩy sự tham gia, nhưng các rào cản vẫn còn tồn tại.

Huy động nguồn lực cho hành động vì khí hậu tập trung vào trẻ em

Trong bối cảnh viện trợ phát triển ngày càng giảm, tương lai của trẻ em đang bị đe dọa. Dữ liệu của OECD năm 2024 cho thấy Viện trợ Phát triển Chính thức (ODA) giảm 7,1% xuống còn 212,1 tỷ USD. Mỹ, một trong những nhà tài trợ hàng đầu, đã đóng góp 63,3 tỷ USD, giảm 4,4% so với năm 2023, và cắt giảm 4 tỷ USD cho các chương trình tập trung vào trẻ em, bao gồm các sáng kiến ​​về sức khỏe, dinh dưỡng và giáo dục. Những khoản cắt giảm này đe dọa bữa ăn học đường, tiêm chủng và không gian an toàn, làm tăng tính dễ bị tổn thương trước tác động của biến đổi khí hậu.

Báo cáo viên đặc biệt của Liên Hợp Quốc, Giáo sư Morgera, trong báo cáo "Sự cần thiết phải loại bỏ nhiên liệu hóa thạch khỏi nền kinh tế của chúng ta", nhấn mạnh rằng, các quốc gia và doanh nghiệp phải khẩn trương loại bỏ nhiên liệu hóa thạch và trợ cấp trong thập kỷ này để giải quyết những tác động nghiêm trọng, xuyên thế hệ về quyền con người do biến đổi khí hậu gây ra. Báo cáo kêu gọi một quá trình chuyển đổi công bằng, dựa trên quyền con người, bảo vệ khí hậu, thiên nhiên, nước và lương thực cho các thế hệ hiện tại và tương lai. Tuy nhiên, COP30 đã không đưa ra đề xuất loại bỏ nhiên liệu hóa thạch.

Đảm bảo tương lai cho trẻ em

Ủy ban Quyền trẻ em, trong tuyên bố về COP30, đã nhấn mạnh rằng, quyền, hạnh phúc và phẩm giá của trẻ em đòi hỏi hành động khí hậu khẩn cấp, phối hợp và dựa trên quyền trẻ em. Bà Catherine Russell, Giám đốc điều hành của UNICEF, đã nhấn mạnh tại Hội nghị thượng đỉnh các nhà lãnh đạo COP30 rằng, việc giảm phát thải, chuyển đổi công bằng và tài chính đầy đủ cho thích ứng và bù đắp thiệt hại là trọng tâm để bảo vệ trẻ em.

Các quốc gia thành viên phải đảm bảo rằng, tiếng nói của trẻ em được lắng nghe, nhu cầu của các em được tài trợ đầy đủ và vai trò của các em được lồng ghép vào NDC và các khung thực hiện. Họ nên cam kết các mục tiêu loại bỏ nhiên liệu hóa thạch cụ thể, giảm nạn phá rừng và thực hiện cắt giảm phát thải nhanh chóng. Ngoài ra, các cơ chế để trẻ em tham gia có ý nghĩa vào việc ra quyết định về khí hậu ở cấp quốc gia và địa phương, bao gồm cả các khung giám sát việc tuân thủ GC26, phải được thể chế hóa. Các quốc gia cũng nên báo cáo tiến độ, chia sẻ các thực tiễn tốt nhất và tăng cường giám sát để điều chỉnh các nghĩa vụ về khí hậu và quyền trẻ em trước COP31. Bảo vệ quyền trẻ em không chỉ là một mệnh lệnh đạo đức mà còn là khoản đầu tư vào tương lai công bằng, đáng sống cho tất cả mọi người.

Chú thích ảnh: Thống kê theo tháng về số học sinh bị ảnh hưởng bởi việc gián đoạn học tập do biến đổi khí hậu, năm 2024 (UNICEF)