Vào ngày 16 tháng 6 năm 2026, chỉ vài ngày trước thềm cuộc đàm phán song phương Ấn Độ - Hoa Kỳ bên lề Hội nghị Thượng đỉnh G7 tại Pháp, Bộ Chiến tranh Hoa Kỳ thông báo rằng họ sẽ khôi phục tên gọi trước đây của Bộ Tư lệnh Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương Hoa Kỳ (USINDPACOM) thành Bộ Tư lệnh Thái Bình Dương Hoa Kỳ (USPACOM). Cơ quan này lý giải sự thay đổi trên như một hành động nhằm khôi phục di sản thể chế, tôn vinh bề dày lịch sử của bộ tư lệnh với tư cách là bộ tư lệnh tác chiến liên quân lâu đời và lớn nhất của Hoa Kỳ, đồng thời làm rõ rằng khu vực trách nhiệm, các nhiệm vụ cũng như các mối quan hệ đối tác của bộ tư lệnh sẽ vẫn không thay đổi. Tuy nhiên, diễn ngôn chính trị trong chính sách đối ngoại luôn phục vụ chức năng kép: vừa truyền đạt các mục tiêu chính sách đối ngoại, vừa đồng thời kiến tạo những câu chuyện địa chính trị.

Nhìn nhận dưới góc độ này, tuyên bố trên cần được xem xét kỹ lưỡng thông qua một câu hỏi trọng tâm: liệu sự thay đổi tưởng chừng nhỏ bé về mặt danh xưng này có đang báo hiệu một sự chuyển dịch thực chất trong tư thế đại chiến lược của Hoa Kỳ đối với khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương hay không? Câu hỏi này xứng đáng được xem xét phản biện sâu hơn khi xét đến khía cạnh hình ảnh đi kèm với thông báo nói trên. Bản đồ phác thảo "Khu vực Trách nhiệm" của Bộ Tư lệnh đã đặt các phần lãnh thổ phía tây bắc của Jammu và Kashmir vào trong ranh giới của Pakistan, đồng thời loại trừ khu vực Aksai Chin ra khỏi lãnh thổ của Ấn Độ. Điều này thể hiện một sự chệch hướng rõ rệt so với những nỗ lực trước đây của Hoa Kỳ nhằm duy trì lập trường trung lập về bản đồ trong khu vực, qua đó làm sống lại một vấn đề gây tranh cãi kéo dài và liên tục tái diễn kể từ năm 2011 trong quan hệ Ấn Độ – Hoa Kỳ.

Việc bổ sung thành tố "Indo" (Ấn Độ Dương) vào tên gọi của USPACOM vào năm 2018 diễn ra ngay sau sự khôi phục của Đối thoại An ninh Bốn bên (QUAD) vào năm 2017. Vào thời điểm đó, ẩn ý của những hành động mang tính biểu tượng này được diễn dịch là sự công nhận đối với vai trò ngày càng quan trọng của Ấn Độ trong tư duy chiến lược của Hoa Kỳ, thông qua việc chính thức đưa khu vực Ấn Độ Dương vào đại chiến lược của Hoa Kỳ. Tuy nhiên, việc đổi tên gần đây đã làm suy giảm sự công nhận mang tính biểu tượng đối với vai trò trung tâm của Ấn Độ trong chiến lược khu vực của Hoa Kỳ. Mặc dù Lầu Năm Góc khẳng định định hướng thực chất vẫn được duy trì liên tục, động thái này vẫn có thể được xem như một dấu hiệu cho thấy sự suy giảm cam kết của Hoa Kỳ đối với chính khuôn khổ đã từng nâng tầm vị thế chiến lược của Ấn Độ trong Chính sách Châu Á của Washington suốt một thập kỷ qua.

Đồng thời, động thái đổi tên này cũng góp phần khôi phục lại diễn ngôn về khu vực "Châu Á - Thái Bình Dương" như một cấu trúc khu vực thay thế, một cấu trúc mà thông qua đó Hoa Kỳ có thể theo đuổi các lợi ích của mình bằng sự gắn kết chặt chẽ hơn với quan điểm hoài nghi đặc trưng của chính quyền Trump đối với các kiến trúc thể chế đa phương dày đặc. Về khía cạnh này, cần nhớ lại rằng chính khái niệm "Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương" đã nổi lên như một cấu trúc địa chính trị mang tính tranh luận nhằm lấp đầy những khoảng trống mà ý tưởng cũ về "Châu Á - Thái Bình Dương" chưa giải quyết được. Được thể chế hóa thông qua Diễn đàn Hợp tác Kinh tế Châu Á - Thái Bình Dương (APEC) vào những năm 1980, khái niệm Châu Á - Thái Bình Dương đã loại trừ Ấn Độ và chưa đánh giá đúng tầm quan trọng hàng hải ngày càng tăng của Ấn Độ Dương. Chính để khắc phục hạn chế đó mà Nhật Bản, với sự hậu thuẫn của Hoa Kỳ và Úc, đã thúc đẩy khuôn khổ Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Giới học giả trong lĩnh vực này từ lâu đã quan sát thấy rằng cả hai thuật ngữ này vẫn tiếp tục song song tồn tại chính xác là do các cường quốc khu vực và cường quốc ngoài khu vực tiếp tục lựa chọn cách diễn giải để phục vụ tốt nhất cho câu chuyện chiến lược của riêng mình (Viện Lowy 2023). Nhìn qua lăng kính này, việc đổi tên thành USPACOM không nhất thiết đồng nghĩa với việc Hoa Kỳ hoàn toàn từ bỏ diễn ngôn Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Thay vào đó, động thái này phản ánh việc Washington đang sử dụng linh hoạt công cụ diễn ngôn chính trị sao cho phù hợp với định hướng hiện hành của thể chế chính trị.

Chiến lược của Hoa Kỳ dường như ngày càng ưu ái "chủ nghĩa tiểu đa phương" ở khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương hơn là mô hình dựa trên nền tảng đồng thuận và lấy Ấn Độ làm trung tâm của QUAD. Cả quan hệ đối tác AUKUS được thành lập năm 2021 và liên minh SQUAD sau đó hình thành năm 2023 đều vận hành dựa trên logic của sự răn đe quân sự cứng và chia sẻ công nghệ an ninh nhằm tạo thế đối trọng với sự hiện diện ngày càng gia tăng của Trung Quốc ở Ấn Độ Dương và Biển Đông. Điều này trái ngược với các ràng buộc ngoại giao đặc trưng của QUAD, nơi mà Ấn Độ kiên trì theo đuổi học thuyết tự chủ chiến lược đã cản trở khuynh hướng của Hoa Kỳ trong việc thiết lập các liên minh quân sự có tính ràng buộc. Đặt trong bối cảnh đó, việc đổi tên USPACOM không đơn thuần là một quyết định hành chính biệt lập, mà phản ánh một sự tái định hướng chiến lược; trong đó, các liên minh tác chiến hoàn toàn hài hòa với lợi ích của Washington được ưu tiên hơn các khuôn khổ chuẩn tắc mang tính khái niệm.

Hoa Kỳ duy trì các nhóm tác chiến tàu sân bay hùng mạnh ở Tây Thái Bình Dương, các căn cứ quân sự ở Nhật Bản, Guam và Philippines, đồng thời dẫn dắt Bộ Tứ (QUAD) cùng với Ấn Độ, Nhật Bản và Úc. Tuy nhiên, chỉ riêng sức mạnh quân sự thuần túy sẽ không thể làm nên chiến thắng: Ấn Độ là nhân tố không thể thay thế trong phương trình chiến lược này. Quốc gia này chia sẻ biên giới trên bộ với Trung Quốc, kiểm soát không gian Ấn Độ Dương - nơi có gần 80% lượng dầu mỏ thương mại toàn cầu đi qua và nằm ở ngã tư của các tuyến đường biển trọng yếu kết nối Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương. Không một đối tác nào khác có thể mang lại lợi thế địa lý lớn đến như vậy. Hải quân Ấn Độ cũng đóng vai trò là một đối trọng tự nhiên đối với sự hiện diện ngày càng tăng của Trung Quốc ở Ấn Độ Dương. Nếu những sai lầm mang tính biểu tượng khiến Ấn Độ nghiêng về trạng thái trung lập hơn, Trung Quốc sẽ hưởng lợi mà không cần tốn một viên đạn.

Việc đổi tên có thể chỉ là một thủ tục hành chính mang tính hình thức như Washington nhấn mạnh. Tuy nhiên, chính sách đối ngoại không bao giờ thuần túy mang tính hành chính; đó là một "sân khấu của những tín hiệu chiến lược", và những tín hiệu đó đang được cả New Delhi và Bắc Kinh đồng thời giải mã. Ấn Độ sẽ không từ bỏ quyền tự chủ chiến lược của mình chỉ vì một sự thay đổi tên gọi, tuy nhiên lòng tin sẽ dần bị xói mòn dần dần thông qua những động thái mang tính xem nhẹ biểu tượng, những tranh cãi về bản đồ và những dịch chuyển thể chế diễn ra âm thầm.

Việc đổi tên USPACOM, tấm bản đồ gây tranh chấp cùng với sự ưu ái ngày càng tăng của Washington đối với các mô hình tiểu đa phương như AUKUS thay vì QUAD - nơi lấy Ấn Độ làm trung tâm - đã cùng nhau tạo thành một khuôn mẫu mà New Delhi không thể phớt lờ. Đối với Hoa Kỳ, cái giá thực sự của sự điều chỉnh chiến lược này có thể chỉ bộc lộ vào thời khắc quan trọng nhất khi Biển Đông rơi vào trạng thái cạnh tranh gay gắt hoặc một khu vực Ấn Độ Dương đối mặt với bất ổn nghiêm trọng. Vào thời khắc quyết định đó, việc có Ấn Độ như một đối tác cam kết thay vì một người đứng ngoài quan sát đầy dè chừng sẽ là một sự khác biệt mà không một nhóm tác chiến tàu sân bay hay căn cứ quân sự nào có thể thay thế được. Trung Quốc hiểu rất rõ phép tính chiến lược này. Họ không cần phải đánh bại Hoa Kỳ về mặt quân sự ở Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương; họ chỉ cần Washington tiếp tục tự tạo khoảng cách với một đối tác không thể thiếu, bởi lẽ trong địa chính trị, những tín hiệu được phát đi ngày hôm nay sẽ quyết định ai là bạn và ai là thù trong ngày mai.

Người dịch: Như Quỳnh

Nguồn: KIIPS, Ấn Độ