Trong bối cảnh địa chính trị toàn cầu đang chứng kiến sự dịch chuyển quyền lực, thỏa thuận giữa Ấn Độ và Liên minh Châu Âu (EU) được công bố vào dịp Ngày Cộng hòa Ấn Độ đã mang lại một luồng sáng chiến lược rõ nét. Với sự hiện diện của Chủ tịch Ủy ban Châu Âu Ursula von der Leyen và Chủ tịch Hội đồng Châu Âu António Costa tại Delhi, các thỏa thuận về thương mại tự do (FTA), hợp tác quốc phòng và di chuyển không chỉ là kết quả của các cuộc đàm phán ngắn hạn mà còn là đỉnh điểm của một quá trình ngoại giao kéo dài. Những phát triển này không phải là sản phẩm phụ của sự bất ổn trong quan hệ Ấn-Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump, mà là kết quả từ sự đầu tư chiến lược lâu dài, thường bị bỏ qua trong các phân tích chính sách đối ngoại của Ấn Độ.

Lịch sử quan hệ Ấn Độ - châu Âu sau độc lập khá mờ nhạt. Delhi thường nhìn châu Âu qua lăng kính đối đầu Nga - Phương Tây, trong khi Brussels coi Ấn Độ như một nền kinh tế bảo hộ, kém hấp dẫn so với Trung Quốc. Đến năm 2014, khi Thủ tướng Modi nhậm chức, quan hệ song phương đã chạm đáy: Đối tác chiến lược năm 2004 bị đình trệ, đàm phán FTA bị đình chỉ năm 2013, và các hội nghị thượng đỉnh hàng năm bị gián đoạn. Quan hệ với các quốc gia châu Âu chủ chốt như Italy cũng căng thẳng do các vấn đề song phương. Tuy nhiên, chính phủ Modi đã nhanh chóng khởi động quá trình sửa chữa, giải quyết các tranh chấp, tái mở kênh chính trị và xây dựng lòng tin. Việc khôi phục hội nghị thượng đỉnh Ấn-EU năm 2016 đánh dấu bước ngoặt, đồng thời Delhi bắt đầu coi châu Âu như một đối tác độc lập, không còn là "cầu nối" đến Mỹ. Phía châu Âu cũng tiến hành đánh giá chiến lược mới về Ấn Độ năm 2018, dẫn đến việc nối lại đàm phán thương mại năm 2022 sau một thập kỷ gián đoạn.

Quá trình tái khởi động này không giới hạn ở Brussels mà mở rộng đến các thủ đô lớn như Paris, Berlin, London, Rome, Madrid và Warsaw, cũng như các khu vực phụ như Bắc Âu, Baltic, Trung Âu và Địa Trung Hải. Các sáng kiến kết nối mới, chẳng hạn như Hành lang Kinh tế Ấn Độ - Trung Đông - Châu Âu (IMEC), đã mở rộng tầm nhìn địa kinh tế. Hợp tác an ninh ở Tây Ấn Độ Dương được tăng cường, hợp tác công nghiệp quốc phòng phát triển, và các công nghệ tiên tiến như hydro xanh và bán dẫn trở thành trọng tâm. Ngay cả trên các vấn đề nhạy cảm như biến đổi khí hậu, nhân quyền và chiến tranh Nga-Ukraine, hai bên đã tìm thấy điểm chung thực tiễn để thúc đẩy quan hệ. Những đột phá gần đây là kết quả tích lũy từ đầu tư ngoại giao và ý chí chính trị, vượt qua sự hoài nghi cố hữu ở cả Delhi và Brussels.

Về mặt địa kinh tế, thỏa thuận này đại diện cho sự đa dạng hóa chiến lược của cả hai bên nhằm giảm rủi ro với một Trung Quốc quyết đoán và một nước Mỹ thất thường. Kinh tế châu Âu hiện ngang bằng Trung Quốc và chỉ đứng sau Mỹ, khiến FTA Ấn-EU trở thành thỏa thuận thương mại quan trọng nhất mà Delhi từng đàm phán. Điều này củng cố nhận thức của Ấn Độ rằng thương mại là yếu tố cốt lõi trong chiến lược quốc gia nhằm trở thành quốc gia phát triển vào năm 2047. Không phải ngẫu nhiên, Ấn Độ đã rút khỏi Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) năm 2019 do lo ngại cạnh tranh với các trung tâm sản xuất Đông Á, thay vào đó ưu tiên đàm phán với các nền kinh tế bổ sung ở phương Tây. Kể từ đó, Delhi đã ký kết FTA với Australia, UAE, Hiệp hội Thương mại Tự do Châu Âu (EFTA), Anh, Oman và New Zealand. FTA với EU là đỉnh cao của chiến lược này, mang lại lợi ích lẫn nhau: Ấn Độ tiếp cận thị trường công nghệ cao và đầu tư, trong khi châu Âu đa dạng hóa chuỗi cung ứng khỏi Trung Quốc.

Tuy nhiên, thách thức nằm ở việc chuyển từ thỏa thuận nguyên tắc sang thực thi. Thương mại tự do đòi hỏi sự huy động hành chính lớn để ký kết và triển khai, trong khi hợp tác quốc phòng cần sự tham gia cấp cao liên tục để đạt kết quả cụ thể. Tình hình hiện tại gợi nhớ đến mùa hè năm 2005, khi Ấn Độ và Mỹ xây dựng khung hợp tác mới, dẫn đến sự huy động toàn diện từ chính phủ, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và xã hội dân sự. Hai thập kỷ sau, có thể tranh luận rằng Ấn Độ chưa tận dụng hết tiềm năng chiến lược từ Mỹ. Để tránh lặp lại với châu Âu, Delhi cần tạo ra ý tưởng và động lực, đồng thời tăng cường sự hiện diện tổ chức trên địa bàn đa ngôn ngữ và đa quốc gia của châu Âu.

Tương lai quan hệ Ấn-EU đầy hứa hẹn, với các ưu tiên chung như cải cách kinh tế nội bộ, tăng cường năng lực quốc phòng, thu hẹp khoảng cách công nghệ với Mỹ và Trung Quốc, và đa dạng hóa quan hệ chiến lược. Thành công với EU nên thúc đẩy Ấn Độ nâng cấp thỏa thuận với Australia, khôi phục đàm phán với Canada, thúc đẩy quan hệ thương mại ổn định hơn với Mỹ, và khám phá Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP). Cuối cùng, quan hệ Ấn Độ - EU đang ở điểm chuyển biến, chỉ đa dạng hóa mà còn tăng cường khả năng định hình trật tự quốc tế mới. Để đạt được điều này, cả hai bên cần chuyển từ khung khổ sang kết quả cụ thể, tận dụng lợi thế địa chính trị để củng cố vị thế toàn cầu.