Quan hệ Ấn Độ - Mỹ từ lâu đã vượt ra ngoài khuôn khổ một đối tác song phương thông thường để trở thành một hiện tượng chính trị - xã hội đặc biệt trong đời sống chiến lược của Ấn Độ. Mỗi chuyến thăm cấp cao từ Washington thường tạo ra mức độ chú ý rất lớn, không chỉ vì Mỹ là đối tác quan trọng bậc nhất của Ấn Độ về kinh tế, công nghệ, giáo dục và an ninh, mà còn vì quan hệ này luôn chứa đựng một thứ “độ căng” cảm xúc khó thấy. So với Nga hay Trung Quốc, những quốc gia lần lượt được nhìn nhận như “người bạn lâu năm” và “người láng giềng có ý nghĩa quyết định”, Mỹ vừa gần gũi vừa xa cách, vừa hấp dẫn vừa gây dè chừng. Chính trạng thái ấy làm cho mọi động thái từ Washington đều được diễn giải bằng một mức độ đặc biệt tại New Delhi.

Một trong những nguyên nhân cốt lõi của hiện tượng này nằm ở mức độ thâm nhập sâu rộng của ảnh hưởng Mỹ vào xã hội và tầng lớp tinh hoa Ấn Độ. Nếu quan hệ với Nga và Trung Quốc chủ yếu mang tính nhà nước, thì quan hệ với Mỹ lại hiện diện mạnh mẽ trong các lĩnh vực giáo dục, công nghệ, kinh doanh và văn hóa. Các mạng lưới học thuật, di cư, khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo đã tạo ra sự gắn kết xã hội đặc biệt giữa hai nước. Từ “giấc mơ Mỹ” đến sức hấp dẫn của các trường đại học, doanh nghiệp công nghệ và cơ hội nghề nghiệp, Mỹ vẫn được xem như một không gian cơ hội toàn cầu. Điều đó cho thấy sức mạnh mềm của Washington không chỉ là công cụ ảnh hưởng đối ngoại mà còn là một dạng quyền lực cấu trúc với sức hút vượt trội so với nhiều trung tâm quyền lực khác.

Tuy nhiên, sự hấp dẫn ấy luôn đi kèm với phản ứng chống đối mang tính lịch sử. Tại Ấn Độ, tâm thế phản Mỹ không phải là hiện tượng mới, mà có nguồn gốc lâu dài trong cả cánh tả lẫn cánh hữu. Trong trường hợp Ấn Độ, điều này từng thể hiện rõ vào những thập niên đầu sau Chiến tranh lạnh, khi mỗi bước tiến trong quan hệ với Washington đều gắn với lo ngại về Kashmir, chương trình hạt nhân, chủ quyền chiến lược và nguy cơ bị “ép buộc”. Dù bối cảnh đã thay đổi sâu sắc, những ký ức đó vẫn tiếp tục ảnh hưởng đến tư duy chính sách của New Delhi.

Từ đầu những năm 1990, quan hệ Ấn Độ - Mỹ đã bước vào tiến trình tái cấu trúc kéo dài. Qua nhiều chính quyền, Washington dần nhìn nhận New Delhi như một nhân tố quan trọng trong cấu trúc cân bằng quyền lực châu Á, đặc biệt là trong bối cảnh Trung Quốc trỗi dậy. Các vướng mắc kéo dài về không phổ biến vũ khí hạt nhân và kiểm soát công nghệ cũng đã được xử lý ở mức đáng kể. Về mặt thể chế, hai nước hiện có một nền tảng hợp tác rộng hơn nhiều so với trước kia. Nhưng nghịch lý là, hợp tác càng sâu rộng, quan hệ càng dễ bị tác động bởi các biến số chính trị nội bộ của Mỹ. Năm đầu tiên trong nhiệm kỳ thứ hai của Tổng thống Donald Trump đã làm sống lại nhiều nỗi lo quen thuộc tại Ấn Độ, từ đe dọa thuế quan đối với hàng xuất khẩu, sức ép liên quan đến dầu mỏ Nga, cho đến sự bất định trong cách Washington xử lý Trung Quốc và Pakistan.

Trong bối cảnh đó, chuyến thăm của Ngoại trưởng Marco Rubio có thể được hiểu như một nỗ lực trấn an chiến lược. Việc họp Ngoại trưởng Quad cũng tái khẳng định vai trò của cơ chế hợp tác tiểu đa phương trong Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Tuy nhiên cần thấy rằng, việc khôi phục niềm tin công chúng sẽ chậm hơn nhiều so với việc tái khẳng định cam kết ngoại giao trên bàn đàm phán. Sự kiện một chuyến thăm cấp cao có thể đồng thời tạo ra hy vọng và bất an cho thấy quan hệ Ấn Độ - Mỹ đã đi vào một giai đoạn phức tạp hơn, trong đó niềm tin chiến lược không thể được mặc định mà phải được tái tạo liên tục.

Từ góc nhìn chiến lược, có thể rút ra ba điểm chính. Một là, New Delhi cần nhìn lại việc mình đã tận dụng đến đâu các cơ hội do Mỹ tạo ra ở châu Á trong hai thập niên qua. Hai là, Ấn Độ đang phải thích ứng với một nước Mỹ khác trước đây, ngày càng hoài nghi các ràng buộc đồng minh và khó dự báo hơn trong cách hành xử đối ngoại. Ba là, dù Washington đi theo hướng nào, Ấn Độ vẫn phải vừa duy trì hợp tác với Mỹ và Quad để giữ cân bằng quyền lực có lợi ở châu Á, vừa đẩy nhanh chuyển đổi kinh tế và củng cố nội lực quốc gia.

Nói tóm lại, sức mạnh của Ấn Độ không chỉ nằm ở khả năng tận dụng các đối tác bên ngoài, mà còn ở mức độ tự tin trong việc chuyển hóa nguồn lực quốc gia thành năng lực chiến lược thực chất. Quan hệ Ấn - Mỹ vì thế không đơn thuần là một câu chuyện ngoại giao, mà là phép thử đối với bản lĩnh chiến lược của New Delhi trong một trật tự quốc tế ngày càng phân mảnh và cạnh tranh.