Trong ký ức văn hóa Ấn Độ, hình ảnh gurukul cổ xưa thường hiện lên như một biểu tượng giáo dục thanh bình nơi thiên nhiên, nơi người thầy khả kính truyền dạy tri thức cho những học trò chuyên tâm cầu học. Gurukul, một từ tiếng Phạn cổ , được ghép từ "guru", tức bậc đạo sư, người thầy, và "kula", tức gia đình, dòng tộc. Đây là mô hình giáo dục nội trú truyền thống của Ấn Độ cổ đại. Tại đây, môn sinh rời gia đình để đến chung sống, phụng dưỡng và thụ giáo trực tiếp dưới mái nhà hoặc tịnh thất của đạo sư.

Hình tượng lý tưởng ấy xuất hiện khá nhiều trong sách giáo khoa, tranh lịch, truyện tranh lẫn phim ảnh truyền hình đương đại. Nó nuôi dưỡng một niềm tin phổ biến rằng Ấn Độ từng có một nền giáo dục hoàn hảo và sự suy đồi sau này hoàn toàn do các cuộc ngoại xâm và chế độ thực dân gây ra.

Tuy nhiên, tư liệu lịch sử lại cho thấy một bức tranh rất khác. Hầu như không có bằng chứng nào chứng minh mô hình gurukul từng phát triển rộng khắp hay đóng vai trò phổ biến kiến thức cho số đông. Từ đại tu viện Phật giáo Nalanda cho đến các trường Hồi giáo (madrasa) vùng Awadh, việc học hành của người dân lao động bình thường chưa bao giờ là mối quan tâm của các bậc quân vương.

Khi các bộ sử thi và luật thư tiếng Phạn cổ đề cập đến việc học, các tác giả đều nói rất rõ rằng đối tượng tiếp nhận là giới tinh hoa gồm các hoàng tử, hiền triết và các tu sĩ Bà-la-môn. Quan niệm cho rằng các trường xưa kia mở cửa cho tất cả mọi người thực chất chỉ là sự gán ghép của hậu thế.

Trái lại, các bộ luật cổ áp đặt những hình phạt hết sức hà khắc nhằm ngăn chặn tầng lớp lao động và nông dân (Shudra) tiếp cận tri thức thiêng liêng. Điển hình như trong bộ luật Gautama Dharmasutra, người Shudra nếu lén nghe tụng kinh Veda sẽ bị trừng phạt nghiêm khắc và nếu dám ghi nhớ trong đầu sẽ bị xử tử.

Điều này không có nghĩa là người bình dân hoàn toàn mù chữ hay không có kỹ năng. Họ vẫn tiếp nhận giáo dục nghề nghiệp thông qua quá trình làm việc thực tế, truyền nghề trong gia đình hoặc trong phường hội cùng đẳng cấp. Tuy nhiên, cách học truyền miệng khép kín này không mang lại cơ hội nào để họ thay đổi thân phận hay vươn lên nấc thang xã hội cao hơn.

Các vương triều thời xưa chỉ chi tiền cho những việc phục vụ trực tiếp cho bộ máy cai trị. Ở thời kỳ đầu, nhà nước cần các nghi lễ tôn giáo để khẳng định tính chính danh của nhà vua, vì vậy ngân khố chủ yếu rót vào việc đào tạo tu sĩ. Vào thế kỷ VIII, vua Karunandadakkan từng hiến tặng 95 suất học bổng cho một trường dạy Veda, phân bổ nghiêm ngặt theo từng nhánh dòng dõi tăng lữ [1].

Tương tự, đại tu viện Nalanda nổi tiếng, nơi thu hút tăng sinh từ Trung Hoa, Tây Tạng đến tận đảo Java, áp dụng kỳ thi tuyển truyền khẩu vô cùng gắt gao về kinh điển Phật giáo và Veda. Người tốt nghiệp từ đây có thể được trọng dụng khắp châu Á, nhưng cánh cửa bước vào tu viện hoàn toàn khép kín trước người dân nghèo bản xứ.

Đến thế kỷ XI, khi bộ máy nhà nước ngày càng mở rộng và phức tạp, các triều đình không chỉ cần tu sĩ tế lễ mà còn cần thêm kế toán, thư lại và quan chức hành chính. Nguồn tài trợ cho Nalanda bắt đầu suy giảm cũng là lúc các gia đình thuộc đẳng cấp Bà-la-môn và Kayastha nắm giữ kỹ năng ghi chép, thu thuế nhanh chóng phủ kín hệ thống hành chính khắp tiểu lục địa. Kể từ thời điểm này, những người được đào tạo về chuyên môn quản lý thực tế nhận được sự bảo trợ lớn nhất từ triều đình.

Khác với kinh sách tôn giáo bị đóng kín, tri thức hành chính và nghề nghiệp thực tế có tính cởi mở hơn nhiều. Qua các thế kỷ, nhiều đẳng cấp sở hữu ruộng đất, dù theo giáo luật bị xếp vào hàng Shudra, vẫn nắm giữ và giảng dạy môn kế toán cùng các kỹ năng hữu ích. Chandar Bhan Brahman, một học giả làm thư ký cho Hoàng đế Moghul Shah Jahan, từng ghi nhận bản thân đã học tập từ hai người thầy thuộc đẳng cấp Shudra là Jatmal và Gopi Chand.

Tại miền Nam, các học giả gốc Shudra tìm thấy con đường tiếp cận tri thức qua các tu viện nhánh Shaiva. Vào thế kỷ XVII, các tu viện lớn tại Dharmapuram hay Tiruvavaduthurai do cộng đồng Vellala, tức những người nông dân bậc cao, đứng đầu. Họ đạt được vị thế này nhờ việc nghiên cứu và truyền giảng hệ thống kinh Shaiva Agama, vốn bớt khắt khe hơn kinh Veda. Các tu viện này nhanh chóng nhận được sự bảo trợ từ những vương hầu mới nổi, sở hữu nhiều đất đai trù phú. Bằng việc chứng minh năng lực thực tế đối với giai cấp thống trị, người Vellala đã thành công bước chân vào hệ thống học thuật vốn từng bị tầng lớp trên độc quyền.

Ngay cả các trường madrasa danh tiếng thời kỳ tiền thuộc địa, dù ít xuất hiện trong ký ức lãng mạn về "giáo dục truyền thống", cũng vận hành theo cơ chế chọn lọc tinh hoa tương tự. Ngôi trường Farangi Mahal trứ danh ở Lucknow vào thế kỷ XVIII không chỉ dạy kinh Quran mà còn đào tạo logic học, triết học, toán học và hình học Euclid. Trường đón nhận học giả từ khắp Trung Đông và mở ra cơ hội làm việc trong ngành tư pháp, hành chính từ Istanbul đến Malacca. Dẫu vậy, đây vẫn là nơi đào tạo đội ngũ thư lại và quan tòa phục vụ vương triều, chứ không phải trường học phổ quát cho toàn thể cư dân địa phương.

Bức tranh giáo dục Ấn Độ thời cổ trung đại phản ánh rõ nét cấu trúc phân tầng xã hội và nhu cầu quản trị thực tiễn của từng thời kỳ lịch sử. Bên cạnh những giá trị tinh thần mà mô hình Gurukul đại diện, việc đặt hệ thống này vào đúng bối cảnh lịch sử giúp người đọc có cái nhìn đa chiều và toàn diện hơn về sự vận động của tri thức, qua đó rút ra những bài học hữu ích cho mục tiêu xây dựng một nền giáo dục bao trùm và bình đẳng ngày nay.

[1] Scharfe, Hartmut. Education in Ancient India. Leiden: Brill, 2002. Gopinatha Rao, T. A., ed. Travancore Archaeological Series, Vol. I. Trivandrum: Government Press, 1908, pp. 1–14.