Trong giai đoạn 2023-2025, chương trình nghị sự toàn cầu về AI chủ yếu bị chi phối bởi các quốc gia phát triển với trọng tâm là kiểm soát rủi ro hiện hữu. Từ Hội nghị Bletchley Park (Anh) năm 2023 đến Hội nghị Seoul (Hàn Quốc), thế giới dường như bị "thôi miên" bởi những kịch bản về sự thống trị của máy móc và nhu cầu cấp bách về các tiêu chuẩn an toàn nghiêm ngặt. Tuy nhiên, đối với các nền kinh tế đang phát triển tại châu Á, châu Phi và Mỹ Latinh, câu hỏi cấp thiết hơn không chỉ là AI nguy hiểm thế nào? mà là AI có thể mang lại lợi ích thiết thực gì?

Hội nghị Thượng đỉnh Tác động AI Ấn Độ 2026, diễn ra từ ngày 16 đến 20 tháng 2 năm 2026 tại New Delhi, đã đưa ra câu trả lời bằng cách đặt Con người làm trọng tâm. Với sự tham gia của 220.000 lượt đăng ký, 1.400 diễn giả và các nhà lãnh đạo công nghệ hàng đầu như Sam Altman (OpenAI), Dario Amodei (Anthropic) hay Yann LeCun (Meta), sự kiện này không chỉ là một diễn đàn công nghệ mà còn là một tuyên ngôn chính trị về quyền thụ hưởng công nghệ của nhân loại.

Ấn Độ không tiếp cận AI như một công cụ cạnh tranh quyền lực thuần túy. Dưới sự dẫn dắt của Thủ tướng Narendra Modi, quản trị AI được lồng ghép vào ngôn ngữ của sự hòa nhập và bền vững. Ba nguyên tắc kim chỉ nam là Con người, Hành tinh và Tiến bộ, đã được cụ thể hóa thành hệ thống "Bảy luân xa" (Seven Chakras) trong chương trình nghị sự của Hội nghị:

1.     Dân chủ hóa quyền truy cập tính toán và dữ liệu: Phá vỡ sự độc quyền của các tập đoàn công nghệ lớn.

2.     AI vì tác động xã hội: Giải quyết các bài toán về nghèo đói và bất bình đẳng.

3.     AI an toàn và đáng tin cậy: Xây dựng niềm tin số.

4.     AI trong sản xuất và chuỗi cung ứng: Tối ưu hóa nền kinh tế thực.

5.     Nông nghiệp và an ninh lương thực: Ứng dụng AI cho nông dân quy mô nhỏ.

6.     Chăm sóc sức khỏe: Phổ cập y tế thông minh giá rẻ.

7.     AI cho các nước đang phát triển: Thúc đẩy hợp tác Nam - Nam.

Điểm đặc biệt trong cách tiếp cận của Ấn Độ là ưu tiên AI nhỏ (Small AI), các hệ thống đa ngôn ngữ, chi phí thấp, có khả năng thích ứng với môi trường kết nối kém. Điều này thách thức quan điểm cho rằng, đổi mới sáng tạo chỉ thuộc về các siêu máy tính tiêu tốn tài nguyên.

Với hệ sinh thái khởi nghiệp lớn thứ ba thế giới và đội ngũ hơn 3 triệu chuyên gia AI, Ấn Độ đang khẳng định vị thế đồng tác giả kiến tạo luật chơi quốc tế. New Delhi đang khéo léo xây dựng con đường thứ ba trong quản trị AI. Con đường này khác biệt với cách làm của phương Tây vì không chỉ tập trung vào lợi ích tư nhân và giảm thiểu rủi ro của các mô hình tiên tiến. Nó cũng khác biệt với mô hình tập trung, tránh sự kiểm soát tuyệt đối của nhà nước đối với dữ liệu.

Bằng cách duy trì sự tự chủ chiến lược, Ấn Độ trở thành cầu nối giữa các trung tâm đổi mới phương Tây (Silicon Valley) và nhu cầu thực tiễn của phương Nam toàn cầu. Việc các quốc gia đảo nhỏ và các nước châu Phi tham gia hội nghị tại Delhi thay vì chỉ theo dõi qua YouTube cho thấy nhu cầu thực sự về sự hợp tác Nam - Nam thực chất, công nghệ được dùng để tăng cường năng lực quốc gia thay vì tạo ra sự phụ thuộc mới.

Sức mạnh thuyết phục của Ấn Độ trên diễn đàn quốc tế bắt nguồn từ những thử nghiệm thành công trong nội địa. Sứ mệnh IndiaAI đã tích hợp công nghệ vào kiến trúc phúc lợi số (Digital Public Infrastructure - DPI). Các ứng dụng AI dành cho nông dân, giáo viên và bác sĩ tại các vùng nông thôn, sử dụng ngôn ngữ bản địa, là minh chứng sống động cho việc vượt qua khía cạnh khoa học viễn tưởng để chứng minh các ứng dụng hữu hình.

Tuy nhiên, bài nghiên cứu cũng nhận diện những thách thức cấu trúc mà Ấn Độ phải đối mặt. Thứ nhất là năng lực tính toán (Compute power) của Ấn Độ vẫn còn khoảng cách so với Mỹ và Trung Quốc. Thứ hai, Ấn Độ còn phụ thuộc nhiều vào chuỗi cung ứng bên ngoài, có thể ảnh hưởng đến quyền tự chủ công nghệ. Thứ ba là khung pháp lý.Việc thực thi đạo luật Bảo vệ Dữ liệu Cá nhân Kỹ thuật số đòi hỏi sự nhất quán để duy trì lòng tin toàn cầu.

Tại Hội nghị Thượng đỉnh tại New Delhi, sự hiện diện của giới học thuật và các cơ quan nghiên cứu Việt Nam là một điểm nhấn quan trọng. Trung tâm Nghiên cứu Ấn Độ (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh) đã đóng góp ý kiến tới Hội nghị thông qua kỷ yếu hội thảo khoa học: “Cơ hội và nỗ lực của Việt Nam và Ấn Độ trong chuyển đổi số”. Sự tương đồng về mục tiêu phát triển, lấy con người làm trung tâm, ứng dụng công nghệ để thu hẹp khoảng cách giàu nghèo và nâng cao hiệu quả quản trị công, tạo ra dư địa lớn cho hợp tác song phương. Việt Nam có thể học hỏi từ mô hình "AI vì tác động" của Ấn Độ để giải quyết các thách thức trong nông nghiệp thông minh, y tế số và đặc biệt là phát triển các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) phù hợp với đặc thù văn hóa, ngôn ngữ Việt.

Hội nghị Thượng đỉnh Tác động AI Ấn Độ 2026 đã thành công trong việc thay đổi diễn ngôn toàn cầu. Trí tuệ nhân tạo không nên được nhìn nhận như mối đe dọa hiện hữu xa vời, mà phải là công cụ để giải phóng tiềm năng con người. Việc New Delhi đặt con người vào trung tâm của câu chuyện công nghệ đã mở ra một chương mới cho địa chính trị AI: nơi sự công bằng, tính bao trùm và tác động xã hội trở thành thước đo cao nhất của sự tiến bộ.

Với Việt Nam, việc tham gia sâu rộng vào các cơ chế thảo luận và hợp tác với Ấn Độ giúp tiếp cận công nghệ và góp phần cùng các quốc gia đang phát triển định hình một trật tự số công bằng và nhân văn hơn.