Cuộc cách mạng trí tuệ nhân tạo (AI) đang nhanh chóng tái định hình cấu trúc quyền lực quốc tế, đẩy trật tự địa chính trị vào một thế lưỡng cực công nghệ rõ nét. Ở một đầu chiến tuyến, Mỹ duy trì vị thế áp đảo nhờ các mô hình nền tảng vượt trội, dòng vốn mạo hiểm dồi dào từ Thung lũng Silicon và sự thống trị đối với chuỗi giá trị thiết kế bán dẫn tiên tiến. Ở chiều ngược lại, Trung Quốc lại xác lập một lộ trình mang đậm tính thực dụng địa kinh tế. Bằng việc huy động "lực lượng sản xuất chất lượng mới", Bắc Kinh đặt cược tương lai vào việc tích hợp sâu rộng trí tuệ số với hệ sinh thái công nghiệp chế tạo lớn nhất thế giới. Từ robot hình người, máy công cụ cho đến công nghệ sinh học và vật liệu mới, giới lãnh đạo Trung Quốc thể hiện rõ quyết tâm sử dụng chiều sâu sản xuất vật chất làm đòn bẩy đưa đất nước trở thành siêu cường khoa học, thay thế cho mô hình tăng trưởng dựa vào thâm dụng lao động và tích lũy vốn truyền thống.

Đặt trước hai lực kéo chiến lược khổng lồ này, vị thế của Ấn Độ bộc lộ những điểm nghẽn cấu trúc rõ rệt. Khi đặt cạnh Mỹ, Ấn Độ đối mặt với khoảng cách quá lớn về năng lực nghiên cứu cơ bản và hạ tầng tính toán. Nước này thiếu các trung tâm siêu máy tính đạt chuẩn toàn cầu và gần như phụ thuộc hoàn toàn vào hạ tầng điện toán đám mây cũng như kiến trúc thuật toán của các tập đoàn Big Tech Mỹ. Dù nguồn nhân lực công nghệ gốc Ấn giữ vai trò nòng cốt tại phương Tây, đóng góp này phần lớn làm giàu cho tài sản trí tuệ của các công ty Mỹ thay vì bồi tụ nội lực quốc gia.

Ngược lại, khi đối chiếu với Trung Quốc, điểm yếu chí tử của Ấn Độ lại nằm ở chiều sâu sản xuất công nghiệp. Trong khi Ấn Độ phát triển lệch về mảng gia công dịch vụ công nghệ thông tin, Bắc Kinh lại sở hữu chuỗi cung ứng cơ khí hoàn chỉnh, nền tảng then chốt để thương mại hóa làn sóng "AI vật thể hóa" (Embodied AI). Sáng kiến "Make in India", dù có nhiều nỗ lực, nhưng chưa đủ sức tạo ra một hệ sinh thái phần cứng đủ vững chắc để AI thẩm thấu tức thì vào các dây chuyền sản xuất quy mô lớn.

Ý thức rõ việc chạy đua trực diện với Mỹ về thuật toán nguồn hay với Trung Quốc về năng lực chế tạo công nghiệp là điều bất khả thi, Ấn Độ lựa chọn một chiến lược phi đối xứng, tức tập trung vào tầng ứng dụng thực tế và tối ưu hóa nguồn dữ liệu từ hơn 1,4 tỷ dân. Thay vì phân tán nguồn lực vào các mô hình ngôn ngữ lớn nghìn tỷ tham số tốn kém, Sứ mệnh IndiaAI và triết lý "AI for All" định hướng công nghệ phục vụ trực tiếp cho các nhu cầu dân sinh. Bằng cách tận dụng mạng lưới hạ tầng công cộng số (DPI) đã rất thành công như hệ thống định danh Aadhaar và cổng thanh toán UPI, Ấn Độ triển khai các giải pháp học máy chi phí thấp vào việc chẩn đoán y tế cơ sở, dự báo nông nghiệp cục bộ và xóa bỏ rào cản ngôn ngữ thông qua dự án dịch thuật bản địa Bhashini. Đây là cách tiếp cận thực tế, biến AI từ một công cụ cạnh tranh quyền lực trừu tượng thành phương tiện giải quyết bất bình đẳng xã hội trên diện rộng.

Trên bình diện bang giao quốc tế, chính sách đa liên kết tiếp tục đóng vai trò kim chỉ nam trong ngoại giao công nghệ của nước này. Thông qua Sáng kiến về công nghệ then chốt và mới nổi (iCET) được ký kết với Washington cùng các cơ chế trong nhóm QUAD, Ấn Độ chủ động gắn mình vào chuỗi cung ứng công nghệ tin cậy, tiếp cận chuyển giao bán dẫn và thu hút dòng vốn đầu tư nhằm tạo đối trọng với sức ép từ Bắc Kinh. Tuy nhiên, New Delhi kiên quyết duy trì quyền tự chủ chiến lược, từ chối tham gia vào các liên minh ràng buộc có thể làm phương hại đến quyền tự quyết đối ngoại. Thay vào đó, Ấn Độ nỗ lực định vị mình là tiếng nói đại diện cho khối Phương Nam toàn cầu, tích cực cổ vũ cho các mô hình AI nguồn mở, chi phí thấp và coi công nghệ là một loại hàng hóa công cộng quốc tế, qua đó thiết lập quyền lực mềm mang tính chuẩn tắc để cân bằng với sự độc quyền của tư bản công nghệ Mỹ lẫn mô hình nhà nước tập trung của Trung Quốc.

Cuộc cạnh tranh vị thế AI toàn cầu rốt cuộc không chỉ được định đoạt bởi sự vượt trội của Trung Quốc hay Mỹ. Sức mạnh công nghệ bền vững còn nằm ở năng lực chuyển hóa trí tuệ nhân tạo thành năng suất xã hội rộng khắp. Bằng cách dung hòa khéo léo giữa thế cân bằng ngoại giao thực dụng và định hướng phát triển hạ tầng ứng dụng phục vụ dân sinh, Ấn Độ đang từng bước khẳng định vị thế một cực độc lập, đóng vai trò là nhân tố cân bằng chiến lược trong một trật tự thế giới đang phân mảnh sâu sắc.