Bài toán năng lượng của Ấn Độ hiện nay không thể được hiểu như một lựa chọn nhị nguyên giữa “tiếp tục” hay “chấm dứt” nhập khẩu dầu Nga. Đó là một quá trình tái cân bằng có tính toán, trong đó lợi ích kinh tế, cấu hình kỹ thuật của hệ thống lọc dầu, nhu cầu tiêu thụ trong nước và áp lực địa chính trị cùng lúc tác động lên quyết định của New Delhi. Từ sau năm 2022, dầu thô Urals của Nga đã trở thành một cấu phần quan trọng trong rổ nhập khẩu của Ấn Độ nhờ mức chiết khấu hấp dẫn. Chính nguồn dầu này giúp các nhà máy lọc dầu Ấn Độ duy trì biên lợi nhuận trong bối cảnh giá năng lượng thế giới tăng cao. Tuy nhiên, việc phụ thuộc quá nhanh vào các nguồn thay thế có giá thị trường cao hơn sẽ làm gia tăng hóa đơn nhập khẩu, gây sức ép lên giá nhiên liệu trong nước và làm phức tạp mục tiêu kiềm chế lạm phát.

Ở cấp độ kỹ thuật, lựa chọn của Ấn Độ còn bị chi phối bởi khả năng tương thích giữa loại dầu thô và cấu trúc nhà máy lọc dầu. Các nhà máy phức hợp cao như Jamnagar hay Vadinar được thiết kế để xử lý các loại dầu nặng, chua, có hàm lượng lưu huỳnh cao, qua đó tối ưu hóa sản lượng diesel và các sản phẩm trung gian có giá trị thương mại lớn. Dầu Urals của Nga vì thế tương đối phù hợp với nhu cầu của hệ thống lọc dầu Ấn Độ, vốn gắn với cấu trúc tiêu dùng dầu nặng. Ngược lại, các loại dầu nhẹ và ngọt hơn như WTI của Mỹ tuy dễ khai thác ở một số khía cạnh, nhưng nếu được sử dụng với tỷ trọng lớn có thể tạo ra sự mất cân đối trong cơ cấu sản phẩm, làm gia tăng sản lượng xăng và naphtha vượt quá nhu cầu thị trường, từ đó bào mòn lợi nhuận ròng của nhà máy.

Chính vì vậy, đa dạng hóa nguồn cung của Ấn Độ không đồng nghĩa với thay thế hoàn toàn dầu Nga bằng dầu Mỹ hay bất kỳ nguồn nào khác. Thay vào đó, New Delhi đang theo đuổi một chiến lược “phối trộn” linh hoạt, trong đó dầu Trung Đông tiếp tục giữ vai trò trụ cột, dầu Mỹ đóng vai trò điều tiết và cân bằng, còn các nguồn như Venezuela chỉ xuất hiện như một biến số bổ sung trong những điều kiện đặc biệt. Ả Rập Xê Út, Iraq và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất vẫn là những nhà cung cấp có tính cấu trúc đối với an ninh năng lượng Ấn Độ, bởi họ cung cấp các dòng dầu trung bình và nặng phù hợp hơn với cấu hình lọc dầu, lại có lợi thế về khoảng cách vận chuyển và tính ổn định ngoại giao. Do đó, cái gọi là đa dạng hóa thực chất là một sự tái hiệu chỉnh quanh Trung Đông chứ không phải một sự rời bỏ khu vực này.

Trong bức tranh đó, dầu Venezuela thường được nhắc tới như một phương án thay thế kỹ thuật gần với dầu Nga hơn cả, đặc biệt là đối với các nhà máy lọc dầu phức hợp cao. Tuy nhiên, tính khả thi của phương án này bị giới hạn bởi nhiều yếu tố ngoài kinh tế thuần túy. Nguồn cung Venezuela vẫn chịu tác động của đầu tư suy giảm kéo dài, các cơ chế cấp phép và miễn trừ do Mỹ quản lý, cùng chi phí vận chuyển và bảo hiểm cao. Nói cách khác, dù tương thích về mặt kỹ thuật, dầu Venezuela chưa chắc bền vững về mặt kinh tế và thể chế. Nếu không duy trì được mức chiết khấu sâu và ổn định như dầu Nga từng có, nó khó có thể trở thành một trụ cột thay thế thực sự.

Một chuyển động quan trọng khác nằm ở phía Mỹ. Washington thời gian qua có xu hướng gắn các nhượng bộ thương mại với lựa chọn nguồn cung dầu của Ấn Độ, qua đó sử dụng công cụ thuế quan như một đòn bẩy chính trị. Tuy nhiên, việc Tòa án Tối cao Mỹ thu hẹp thẩm quyền hành pháp theo đạo luật IEEPA đã làm mờ đi tính bền vững của các biện pháp gây áp lực đơn phương. Điều này buộc Washington phải dựa nhiều hơn vào khung pháp lý hiện có và các cơ chế đàm phán chính thức thay vì kỳ vọng vào sức mạnh cưỡng chế ngắn hạn. Đối với Ấn Độ, đây là một tín hiệu thuận lợi tương đối, vì nó củng cố lập trường rằng quyết định về nhập khẩu dầu trước hết phải do logic thị trường và an ninh năng lượng dẫn dắt, chứ không thể bị quy định bởi những toan tính chính trị nhất thời.

Từ góc nhìn kinh tế chính trị, quá trình điều chỉnh này cho thấy một thực tế quan trọng: trong kỷ nguyên phân mảnh của trật tự năng lượng, quyền tự chủ chiến lược không còn nằm ở chỗ chọn một nhà cung cấp “thay thế hoàn hảo”, mà ở khả năng duy trì tính linh hoạt của toàn bộ hệ thống nhập khẩu, lọc hóa và phân phối. Ấn Độ vì thế đang ưu tiên bảo toàn quyền lựa chọn hơn là cam kết cứng nhắc với bất kỳ nguồn nào. Nga sẽ còn giảm dần tỷ trọng trong rổ nhập khẩu, nhưng chủ yếu do chênh lệch giá thu hẹp, điều kiện thị trường thay đổi và các cơ chế hợp đồng vận hành tự nhiên, chứ không phải do một mệnh lệnh chính trị tức thời.

Triển vọng sắp tới cho thấy chiến lược dầu mỏ của Ấn Độ sẽ tiếp tục dựa trên nguyên tắc điều chỉnh tiệm tiến. Nguồn dầu Nga có thể suy giảm dần, dầu Mỹ có thể tăng ở mức độ vừa phải như một công cụ đa dạng hóa và mặc cả, còn Trung Đông vẫn là nền tảng của an ninh năng lượng Ấn Độ. Trong bối cảnh đó, giá trị cốt lõi của chính sách nhập khẩu không phải là “thoát Nga” hay “nghiêng Mỹ”, mà là bảo vệ biên độ chiến lược của Ấn Độ trước những biến động của thị trường và địa chính trị. Chính sự thận trọng này phản ánh một đặc trưng lâu dài của tư duy năng lượng Ấn Độ: đặt lợi ích quốc gia, ổn định kinh tế và tính linh hoạt ngoại giao lên trên mọi sức ép ngắn hạn.