Dự án cảng Chabahar (Iran) là một trong những sáng kiến ngoại giao-kinh tế có tính chiến lược cao của Ấn Độ trong thập niên qua. Được hình dung như “cửa ngõ” vào Afghanistan và tiếp nối tới Trung Á, Chabahar mang ý nghĩa địa chiến lược lẫn kinh tế: mở đường vận tải thay thế cho hành lang xuyên Pakistan, tạo điều kiện cho xuất khẩu, đầu tư khai thác tài nguyên khu vực và củng cố ảnh hưởng của New Delhi ở miền tây Nam Á. Tuy nhiên, chính sách trừng phạt của Mỹ, cụ thể là thuế mới 25% áp cho các nước giao thương với Iran, đã đẩy Ấn Độ vào thế phải cân bằng giữa các lợi ích chiến lược dài hạn và rủi ro chính trị-kinh tế trước Washington.

Về mặt chiến lược, Chabahar không chỉ là một cảng; nó là công cụ để Ấn Độ vượt qua rào cản địa-lý do Pakistan dựng lên. Thông qua tuyến Chabahar–Zaranj–Delaram, New Delhi có khả năng tiếp cận Afghanistan trực tiếp, từ đó hướng vào các thị trường và lợi ích ở Trung Á. Đầu tư vào hạ tầng hành lang này góp phần tăng cường ảnh hưởng ngoại giao, tạo nền tảng cho hợp tác khai thác năng lượng và khoáng sản, đồng thời hỗ trợ các dự án tái thiết và an ninh ở Afghanistan (một mục tiêu lâu dài cho ổn định khu vực).

Tuy nhiên, giá trị chiến lược ấy luôn bị giới hạn bởi rủi ro phụ thuộc vào môi trường chính trị bên ngoài: quan hệ Iran–Mỹ biến động, khả năng vận hành dưới chế tài, và tính khả thi tài chính khi các đối tác quốc tế e ngại tiếp xúc với Tehran. Do vậy Chabahar từ lâu là một cân bằng mong manh giữa lý tưởng chiến lược và thực tế quốc tế.

Biện pháp thuế 25% của chính quyền Trump nhằm vào các đối tác của Iran là một phương thức gây áp lực kinh tế quyền lực, buộc các nước phải chọn đứng về phía Washington hoặc chấp nhận chi phí thương mại cao hơn. Với Ấn Độ, hệ quả tức thời là hai chiều: về tài chính, tăng chi phí và rủi ro cho các giao dịch liên quan đến Chabahar; về ngoại giao, nguy cơ mất đi một số lợi thế nhượng bộ từ phía Washington nếu New Delhi khước từ hợp tác với Mỹ. Thông tin về việc Ấn Độ chuyển khoản và cân nhắc rút lui (mặc dù chính phủ New Delhi phủ nhận “rút” hoàn toàn) phản ánh cuộc đàm phán kín giữa hai bên nhằm tìm “điểm trung gian”.

Thuế quan của Mỹ ở đây hoạt động như một công cụ ép buộc đa năng: vừa trừng phạt Tehran, vừa tạo áp lực chiến lược lên các đối tác thứ ba có tham vọng cạnh tranh ảnh hưởng tại Trung Đông và Nam Á. Do tính chất phi-thường trực và mang yếu tố cá nhân hóa của chính sách ngoại giao dưới thời Trump, các đối tác như Ấn Độ phải điều chỉnh nhanh chóng trước bất ổn chính sách.

Trước tình huống này, về cơ bản New Delhi có ba quỹ đạo lựa chọn: Một là, rút lui có điều kiện, chấm dứt trực tiếp các khoản đầu tư để tránh trừng phạt, chấp nhận mất đi một phần công cụ tiếp cận Trung Á. Đây là phương án giảm rủi ro ngắn hạn nhưng có chi phí chiến lược lớn, làm giảm tính tín nhiệm của Ấn Độ trong các cam kết khu vực. Hai là, kiên trì và tìm kiếm sự miễn trừ, nỗ lực kéo dài các cơ chế miễn trừ, thương thuyết với Washington để duy trì các hoạt động cần thiết. Biện pháp này đòi hỏi thủ thuật ngoại giao cao và khả năng hy sinh một số lợi ích khác để đổi lấy sự khoan nhượng từ Mỹ. Ba là, đa dạng hóa cơ cấu tài trợ và đối tác: chuyển kênh đầu tư qua bên thứ ba, sử dụng các công ty trung gian, hoặc thu hút tài trợ từ các đối tác không chịu ảnh hưởng trực tiếp của lệnh trừng phạt, nhằm che chắn tài chính cho dự án. Đồng thời, New Delhi có thể đẩy mạnh các giải pháp thay thế như mở rộng quan hệ với UAE, Israel, hoặc tham gia các sáng kiến hành lang kinh tế mới (ví dụ quan hệ Ấn Độ–Trung Đông–Châu Âu) để giảm phụ thuộc tuyệt đối vào Chabahar.

Chi phí - lợi ích của từng lựa chọn phụ thuộc vào tầm nhìn chiến lược: nếu New Delhi xác định Trung Á là ưu tiên lâu dài thì sẽ chấp nhận rủi ro chính trị; nếu mục tiêu là tối đa hóa lợi ích trong môi trường hợp tác với Washington, sự rút lui có thể là lựa chọn thực dụng.

Ở trong nước, việc rút khỏi Chabahar có thể gây phản ứng chính trị, bởi dự án gắn liền với sức mạnh ngoại giao và niềm tự hào chiến lược của đảng cầm quyền. Việc nhượng bộ dưới áp lực ngoại quốc có nguy cơ bị diễn giải là thất bại chính sách đối ngoại. Đồng thời, mối quan hệ giữa New Delhi với Kabul (kể cả dưới Taliban) và với các nước Trung Á sẽ chịu tổn thất nếu Chabahar bị bỏ rơi.

Về mặt khu vực, sự suy yếu của vai trò Ấn Độ tại Chabahar có thể mở cửa cho các tác nhân khác lấp vào khoảng trống, đặc biệt là Trung Quốc hoặc Nga, những nước sẵn sàng khai thác vết nứt này để thắt chặt ảnh hưởng tại Iran và Trung Á. Ngược lại, nếu Ấn Độ tìm được cơ chế tài trợ thông minh, Chabahar vẫn có thể tiếp tục đóng vai trò là công cụ cạnh tranh chiến lược trong khu vực Ấn Độ Dương - Ấn Độ Dương

Bi kịch của Chabahar không chỉ là vấn đề dự án hạ tầng; đó là biểu hiện rõ của xung đột giữa tham vọng chiến lược của một cường quốc khu vực và quyền lực cưỡng chế của một siêu cường toàn cầu. Đối với New Delhi, bài toán quyết định không đơn thuần là lựa chọn rút hay giữ, mà là cách thức tối ưu hóa lợi ích dài hạn trong bối cảnh ngoại giao đa cực: duy trì quyền truy cập chiến lược vào Trung Á, nhưng đồng thời giảm thiểu rủi ro bị trừng phạt bằng các giải pháp tài trợ sáng tạo và đa phương hóa quan hệ. Việc New Delhi tìm kiếm “điểm trung gian” với Washington là chiến lược phù hợp ở ngắn hạn; song về dài hạn, thành bại của Chabahar sẽ phụ thuộc vào năng lực của Ấn Độ trong việc chuyển hóa lợi thế hạ tầng thành sức mạnh kinh tế-chính trị bền vững, đồng thời thích ứng với cơ chế cưỡng chế xuyên quốc gia do các chính sách của cường quốc tạo ra.