Ngày 25/11/1949, khi Quốc hội lập hiến chuẩn bị thông qua Hiến pháp, Tiến sĩ Ambedkar cảnh báo Ấn Độ sẽ bước vào một “đời sống của những mâu thuẫn”. Về chính trị, mọi công dân bình đẳng theo nguyên tắc một người một phiếu. Nhưng trong đời sống xã hội và kinh tế, bất bình đẳng vẫn sâu sắc. Ông đặt câu hỏi Ấn Độ có thể duy trì tình trạng này bao lâu trước khi những bất bình đẳng xã hội làm suy yếu nền dân chủ.

Lời cảnh báo này là một chìa khóa để nhìn lại lịch sử Ấn Độ hiện đại. Thành tựu của nền cộng hòa không chỉ là duy trì bầu cử dân chủ trong một xã hội rộng lớn và đa dạng, mà còn là nỗ lực thu hẹp khoảng cách giữa bình đẳng pháp lý và bình đẳng trong đời sống. Khoảng cách đó vẫn tạo ra nhiều tranh luận chính trị hiện nay.

Đối với Ambedkar, dân chủ không chỉ là cơ chế lựa chọn chính phủ. Đó còn là phương thức chung sống dựa trên sự bình đẳng, cảm thông và hợp tác. Quan điểm này đặc biệt quan trọng với Ấn Độ, nơi Hiến pháp xác lập bình đẳng chính trị nhưng xã hội vẫn chịu ảnh hưởng sâu sắc của chế độ đẳng cấp.

Tiến sĩ Ambedkar xem chế độ đẳng cấp không chỉ là bất bình đẳng xã hội mà còn là trở ngại đối với việc xây dựng quốc gia. Nếu xã hội bị chia cắt thành những cộng đồng khép kín, thiếu trải nghiệm và sự đồng cảm chung, dân chủ có nguy cơ chỉ tồn tại ở cấp độ thể chế. Trong tác phẩm Xóa bỏ chế độ đẳng cấp (Annihilation of Caste), ông cho rằng không thể xây dựng một quốc gia thống nhất trên nền tảng của chế độ đẳng cấp.

Từ đó có thể hiểu vì sao chính sách đại diện, bảo đảm cơ hội cho các nhóm yếu thế và chống phân biệt đối xử luôn có vị trí quan trọng trong chính trị Ấn Độ. Công bằng xã hội không chỉ là vấn đề phân bổ lợi ích, mà còn là thước đo khả năng chuyển hóa bình đẳng chính trị thành bình đẳng xã hội.

Những tranh luận gần đây về quy định của Ủy ban Tài trợ Đại học Ấn Độ (UGC) nhằm thúc đẩy công bằng trong giáo dục đại học cho thấy vấn đề vẫn còn nguyên tính thời sự. Các quy định này hướng tới ngăn chặn phân biệt đối xử và bảo vệ những nhóm sinh viên dễ bị tổn thương.

Phản ứng đối với các chính sách này cho thấy một vấn đề mà Ambedkar từng nhận diện: một bộ phận xã hội có thể chấp nhận bình đẳng về pháp lý nhưng phản ứng khi bình đẳng được chuyển thành các cơ chế khắc phục bất bình đẳng lịch sử. Vì vậy, “đạo đức hiến định” vẫn phải đối mặt với những tập quán xã hội lâu đời.

Một cảnh báo khác của Ambedkar đang được chú ý trong tranh luận về việc phân định lại khu vực bầu cử. Trong tác phẩm Bàn về các bang theo ngôn ngữ (Thoughts on Linguistic States), ông quan tâm đến chênh lệch giữa các bang lớn ở miền Bắc và các bang nhỏ hơn ở miền Nam. Ông lo ngại việc phân bổ quyền lực chủ yếu theo dân số có thể khiến lợi ích của một số khu vực bị lấn át.

Đây là vấn đề có tính cấu trúc của mô hình liên bang Ấn Độ. Việc phân định lại khu vực bầu cử gắn trực tiếp với câu hỏi về đại diện và cân bằng quyền lực giữa các bang.

Tranh luận vì thế không chỉ xoay quanh số lượng ghế, mà còn về nguyên tắc đại diện. Các bang miền Nam lo ngại việc điều chỉnh mạnh theo dân số có thể làm giảm tương đối tiếng nói chính trị của mình, dù đã đạt nhiều kết quả về phát triển kinh tế và xã hội. Trong khi đó, các bang đông dân cho rằng quy mô dân số phải được phản ánh trong một nền dân chủ đại diện.

Vì vậy, tranh luận về phân định lại đã trở thành vấn đề hiến định và liên bang quan trọng. Điều cốt lõi là tìm được cách vừa phản ánh sự thay đổi dân số, vừa duy trì sự cân bằng giữa các bang.

Ambedkar đã nhìn thấy vấn đề này từ sớm. Ông đề xuất giảm chênh lệch quyền lực giữa các bang, trong đó có việc chia những bang quá lớn thành các đơn vị nhỏ hơn. Tư tưởng này cho thấy ông xem thiết kế liên bang là một công cụ quan trọng để duy trì cân bằng và ổn định chính trị.

Liên bang Ấn Độ vì thế phải liên tục cân bằng giữa hai nguyên tắc: quyền đại diện của người dân và lợi ích của các bang. Đây là một biểu hiện mới của “đời sống mâu thuẫn” mà Ambedkar từng cảnh báo.

Nhìn lại 80 năm, thành tựu của Ấn Độ không chỉ nằm ở tăng trưởng kinh tế, vị thế quốc tế hay năng lực công nghệ. Thành tựu quan trọng hơn là một quốc gia đông dân, đa dạng về tôn giáo, ngôn ngữ và vùng miền vẫn duy trì được nền cộng hòa và hệ thống bầu cử qua nhiều thế hệ.

Tuy nhiên, sự bền vững đó không có nghĩa là những vấn đề Ambedkar đặt ra đã được giải quyết. Khi Ấn Độ hướng tới mục tiêu trở thành quốc gia phát triển vào năm 2047, công bằng xã hội, đại diện chính trị và quan hệ liên bang sẽ tiếp tục là những vấn đề then chốt.

Bài học lớn từ Ambedkar không phải là phủ nhận thành tựu của nền cộng hòa, mà nhấn mạnh rằng độc lập chính trị chỉ là điểm khởi đầu. Hiến pháp có thể trao quyền bình đẳng cho mọi công dân, nhưng nền dân chủ chỉ trưởng thành khi bình đẳng ấy được thể hiện trong đời sống xã hội.

80 năm độc lập, vì thế, là dịp để nhìn lại không chỉ những gì Ấn Độ đã đạt được, mà còn cả cách nền cộng hòa tiếp tục hoàn thiện chính mình. Từ góc nhìn của Ambedkar, sức mạnh lâu dài của Ấn Độ sẽ phụ thuộc vào khả năng biến tự do chính trị thành tiến bộ xã hội, biến đa dạng thành nguồn lực đoàn kết và đưa các giá trị hiến định vào đời sống của mọi công dân.