Chuyến công tác của Cố vấn An ninh quốc gia Ấn Độ Ajit Doval tới Bắc Kinh để đồng chủ trì vòng đàm phán Đại diện đặc biệt với Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị mang ý nghĩa vượt ra ngoài vấn đề biên giới. Cuộc gặp diễn ra ngày 25/8 theo cơ chế đã được hai bên thống nhất, trong đó hai Đại diện đặc biệt tiếp tục trao đổi về vấn đề biên giới, đồng thời thảo luận các vấn đề song phương, khu vực và quốc tế cùng quan tâm.

Điểm đáng chú ý là thời điểm diễn ra đàm phán. Cuộc gặp được tổ chức chỉ vài tuần trước Hội nghị thượng đỉnh BRICS tại New Delhi ngày 12 - 13/9, nơi ông Tập Cận Bình được kỳ vọng sẽ tham dự, dù chuyến thăm chưa được Bắc Kinh chính thức xác nhận. Nếu diễn ra, đây có thể là chuyến thăm Ấn Độ đầu tiên của ông Tập Cận Bình sau bảy năm và tạo cơ hội cho cuộc gặp cấp cao với ông Narendra Modi.

Trong bối cảnh đó, vòng đàm phán thứ 25 có thể được nhìn nhận như một bước chuẩn bị ngoại giao cho khả năng tiếp xúc cấp cao hai cường quốc. Cơ chế Đại diện đặc biệt, được thiết lập năm 2003, không chỉ nhằm tìm kiếm một giải pháp cuối cùng cho tranh chấp biên giới mà còn tạo ra một kênh chính trị cấp cao để kiểm soát bất đồng và ngăn tranh chấp lãnh thổ phá vỡ toàn bộ quan hệ song phương.

Quan hệ song phương đã trải qua giai đoạn nghiêm trọng nhất trong nhiều thập niên sau cuộc đối đầu quân sự tại Đông Ladakh năm 2020. Sau nhiều vòng đàm phán quân sự và ngoại giao, hai bên đạt thỏa thuận về bố trí tuần tra dọc Đường Kiểm soát thực tế (LAC) vào tháng 10/2024, mở đường cho quá trình giảm căng thẳng. Tại Hội nghị BRICS ở Kazan cùng tháng, Thủ tướng Modi và Chủ tịch Tập Cận Bình cũng nhất trí khôi phục vai trò của cơ chế Đại diện đặc biệt trong xử lý vấn đề biên giới.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giảm căng thẳng với giải quyết tranh chấp. Vòng đàm phán lần thứ 24 năm 2025 đã đạt được mười điểm đồng thuận, trong đó có việc thành lập nhóm chuyên gia nghiên cứu khả năng kết thúc sớm trong một số khu vực, tăng cường cơ chế quản lý biên giới, thúc đẩy giảm leo thang và khôi phục ba thị trường biên giới truyền thống. Những bước đi này cho thấy trọng tâm trước mắt không phải là một thỏa thuận phân định biên giới toàn diện, vốn rất khó đạt được, mà là xây dựng các cơ chế đủ hiệu quả để tranh chấp không tiếp tục chuyển hóa thành khủng hoảng quân sự.

Đây chính là sự thay đổi quan trọng trong logic quan hệ Ấn - Trung. Hai nước đang chuyển từ tư duy “giải quyết tranh chấp trước khi bình thường hóa” sang “quản trị tranh chấp để tạo điều kiện cho bình thường hóa có giới hạn”. Với một đường biên giới dài và chưa được phân định hoàn toàn, đây có thể là lựa chọn thực tế hơn.

Đối với Ấn Độ, ưu tiên trước mắt là duy trì hòa bình và ổn định tại LAC, nhưng không đánh đổi lợi ích chủ quyền để đổi lấy bình thường hóa quan hệ. Ngoại trưởng S. Jaishankar nhiều lần nhấn mạnh rằng tình trạng tại biên giới có ảnh hưởng trực tiếp đến trạng thái tổng thể của quan hệ song phương.

Lập trường này giải thích vì sao New Delhi vừa thúc đẩy đối thoại với Bắc Kinh, vừa kiên quyết bác bỏ các hành động mà họ cho là thách thức chủ quyền, trong đó có việc Trung Quốc phản đối cách Ấn Độ chuẩn hóa tên gọi 27 địa danh tại Arunachal Pradesh. New Delhi tiếp tục khẳng định Arunachal Pradesh là một bộ phận không thể tách rời của Ấn Độ.

Về mặt chiến lược, Ấn Độ đang theo đuổi một phương thức có thể gọi là “can dự có điều kiện”. New Delhi không tìm cách biến Trung Quốc thành đối tác chiến lược, nhưng cũng không muốn duy trì một trạng thái đối đầu kéo dài làm tiêu hao nguồn lực an ninh và hạn chế dư địa phát triển kinh tế. Vì vậy, mục tiêu của Ấn Độ là tạo ra một mức độ ổn định đủ lớn để có thể tập trung vào các ưu tiên khác như tự cường kinh tế và mở rộng vai trò tại Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.

Phương diện kinh tế là rất quan trọng. Trung Quốc vẫn chiếm ưu thế lớn về sản xuất, công nghiệp và chuỗi cung ứng, trong khi Ấn Độ cần công nghệ, máy móc, nguyên liệu đầu vào và khả năng tiếp cận các chuỗi giá trị toàn cầu. Do đó, New Delhi có động cơ giảm những trở ngại không cần thiết trong thương mại và giao lưu kinh tế, nhưng đồng thời tiếp tục giảm mức độ phụ thuộc chiến lược vào Trung Quốc. Việc xử lý các vấn đề thực tiễn như thị thực kinh doanh vì thế không phải dấu hiệu Ấn Độ từ bỏ cạnh tranh, mà phản ánh xu hướng tách biệt có chọn lọc giữa hợp tác kinh tế và cạnh tranh an ninh.

Với Trung Quốc, ổn định quan hệ với Ấn Độ cũng có giá trị chiến lược. Trong bối cảnh cạnh tranh với Mỹ, bất ổn kéo dài tại biên giới phía Nam có thể khiến Bắc Kinh phải phân bổ thêm nguồn lực quân sự và ngoại giao, đồng thời tạo điều kiện để New Delhi tăng cường hợp tác an ninh với các đối tác bên ngoài. Một quan hệ Trung - Ấn được kiểm soát tốt hơn sẽ giúp nước này giảm một mặt trận cạnh tranh và duy trì không gian vận động trong BRICS, Tổ chức Hợp tác Thượng Hải và các cơ chế đa phương khác.

Tuy nhiên, Bắc Kinh cũng khó chấp nhận những nhượng bộ lớn về vấn đề lãnh thổ. Vì vậy, triển vọng thực tế nhất của vòng đàm phán thứ 25 không phải là đột phá về phân định biên giới, mà là củng cố các nguyên tắc quản lý cạnh tranh, duy trì liên lạc quân sự và ngoại giao, ngăn các sự cố tại LAC vượt khỏi tầm kiểm soát và từng bước mở rộng những lĩnh vực hợp tác có lợi ích chung.

Nếu chuyến thăm của ông Tập Cận Bình tới New Delhi diễn ra, cuộc gặp thượng đỉnh giữa hai nhà lãnh đạo có thể tạo thêm động lực cho tiến trình này. Tuy nhiên, một cuộc gặp cấp cao không đồng nghĩa với việc cạnh tranh chiến lược chấm dứt. Ngược lại, hai nước nhiều khả năng sẽ tìm kiếm một trạng thái “ổn định cạnh tranh”, trong đó biên giới được giữ tương đối yên, kinh tế được mở lại ở một số lĩnh vực, nhưng cạnh tranh về ảnh hưởng khu vực, công nghệ, chuỗi cung ứng và cán cân quyền lực vẫn tiếp diễn.

Vì vậy, ý nghĩa lớn nhất của vòng đàm phán thứ 25 nằm ở việc hai nước đang thử nghiệm một mô hình quan hệ mới, trong đó đối thoại không nhằm xóa bỏ cạnh tranh mà nhằm làm cho cạnh tranh có thể kiểm soát được. Cho nên triển vọng quan hệ song phương trong thời gian tới nhiều khả năng không phải là “bình thường hóa” theo nghĩa truyền thống, mà là bình thường hóa có điều kiện và cạnh tranh có quản trị. Đây có thể là trạng thái cân bằng thực dụng nhất mà hai cường quốc châu Á có thể đạt được trong giai đoạn hiện nay.